қазақ  эпосының  қҰРЫЛЫМЫНДАҒЫ               
      ПРОЗА  БӨЛІКТЕРІ туралы  е.жҰБАНОВ  ТОЛҒАМДАРЫ

             Эпос - синтетикалық сипаты мол жанр. Оның құрамына енетiн сан түрлi жанрлар үндестiк тапқанда ғана көркемдiк қасиетi жоғарылай түседi. Осындай шығармаларды әдетте эпостық классикалық үлгiсi деп тану да бар. Негiзiнен жанрдың барар бағыты - әр алуан жанрлар қоспалары үндестiгiнiң көңiлдi билер көркемдiкке ұласуында. Осы жол эпосты түрлi дәуiрлер мен кезеңдерде жаңа бағытқа, басты көркемдiк iзденiске қарай жетелейдi. Сондықтанда эпос жанры алдындағы идеялық мақсат та түрлi кезеңдерде өзгеше болады. Демек, әр дәуiрде эпос поэтикасы да бөлектенедi.  Бұл iрi зерттеудiң обьектiсi.
             Эпос поэтикасы тәрiздi аса күрделi мәселе туралы ойланғанда бұл жанр қандай әдiс-тәсiлдер арқылы басты көркемдiк қуатқа жақындайды, үндестiкке жету құпиялары қандай, - деген сұрақтарға жауап iздеуiмiз керек. Ал мұны тiлдiк, лингвистикалық материал, дерексiз айқындау өте қиын.
             Мiне осы өте қиын тақырыпқа қазақ фольклоры мен әдебиттануында, тiл бiлiмiнде алғашқылардың бiрi болып қалам тартқан және жоғары ғылыми-теориялық деңгейде пiкiр айтқан белгiлi ғалым Е.Жұбанов едi. Ғалымның iзденiстерi мен iрi зерттеулерiнiң нәтижелерi әлi күнге дейiн келелi сипатын жойған жоқ.
             Ауыз әдебиетiндегi өлеңмен  сақталған көлемдi шығармаларда қара сөздермен берiлетiн бөлiктер жиi кездеседi. Бұл туралы кезiнде Е.Жұбанов жазған: "Бiздiң батыр эпостарының бәрiнде де қара сөзге өлең аралас келедi. "Қозы Көрпеш", "Шора", "Алпамыс" т.б. жырларды қара сөзбен „Әңгiмелеп айтып келедi де, ара арасындағы бiр лирикалық моменттердi өлеңдетiп жiбередi" (1).
             Осы прозалық бөлiктерде мазмұнға қатыссыз басы артық сөйлем түгiл сөз де кездеспейдi. Ондағы сөздер түгелге жуық нақты қызмет атқарып шығарма мазмұны мен авторлық ойға, соны көркем идея түрiнде iске асыруға бағытталған мақсатты әрекетке (интенцияға)  тура қызмет етедi.
             Бұл формула кейiнгi дамыған прозада бiрiтiндеп өзгередi. Шағын көлемде көрiнетiн мазмұнды көркем бейнелеу үшiн бұрын бiр сөз немесе сөйлеммен берiлетiн эстетикалық мәлiметтi (кең мағынада алып отырмыз) әлденеше бетке соза, тарата жазу тенденциясы жиi ұшырасады. Оның теориясын бағамдар болсақ бұрын нүктелiк проекцияда (сәулемен көрсетiлетiн) идеяны уақыт кеңiстiк өлшемдерiнде, нақты хронотопқа көшiредi. Бұл таза прозалық жанрда берiлетiн ертегi құрылымын зерттегенде анық байқалады. Осы ертегiге өзге жанр элементтерi, мәселен өлең қосылса мазмұнда бiршама өзгерiстер болады. Бажайлай қарасақ, оның қызметiнiң де жоғарыда айтқанымыздай нүктелiк түрден көлемдi пiшiмге қарай тартыла бастайтынын оңай аңғарамыз. Демек, нақты шығармаға белгiлi мақсатпен ғана қосылып өлеңнiң iзi бiзге де құрылымдық қызметтер атқара бастайды. Нақты мәтiнде көлемдi ұлғайтатын мағыналы қызмет атқарып, шығармаға ой, уақиға, т.с.с. сезiмдiк, психологиялық бояу, жаңа мән қосады. Мәтiн көркемдiгiн күшейтедi. Прозалық шығармаға iштей әсер етiп жанрдың қалыптасқан құрылым қабаттарын қозғай бастайды. Бұл құбылыс жиi қайталана келе әбден орнығып жанрды өзгерiске ұшыратады. Бұл - шағын прозалық мәтiндердегi жанрлық белгiлердi (әбден қалыптасқан) өзгертетiн процестердi көрсететiн құбылыстар.
             Осы процестi ендi өлеңмен жазылған көлемдi  шығармаларға қатысты қарастырып көрелiк.
             Өлеңмен айтылатын күрделi, көлемдi эпостық шығарма құрылымындағы прозалық бөлiктер көркемдiк тұрғыдан қарағанда, алғашқы кезеңдерде дәл сондай (жоғарыда айтылған, проза iшiндегi өлең тәрiздi) көркемдiк қызмет атқара алмайды. Сондықтан ол зерттеушiлер назарынан тыс қалып келдi.
             Эпостық шығарма құрылымындағы проза мен берiлетiн көрiнiс, баяндау дамуының өрiсiн аңғартатын эволюциялық жол Е.Жұбанов еңбектерiнде жақсы айтылады. Оны ғалым ежелгi әдебиет тарихындағы прозада байқалатын құбылыстарға талдау жасау үстiнде көрсетедi. Көне түркi жазбаларындағы (бұдан әрiде: КТЖ.- З.Б.) прозаның поэзияға қарай қозғалысы, поэзияға ұмтылуы анық байқалады, - деп жазады ғалым 1970 жылдар iшiндегi зерттеулерiнде. Мұнда аса маңызды мына жайларға көңiл аударылады. КТЖ бiр үлгiсi Орхон-Енисей жазбалары - прозалық шығармалар. Бұл пiкiрге Е.Жұбанов жоғарыда көрсетiлген жылдар iшiнде келген. Осы жылдарда Орхон-Енисей жазбаларын поэзиялы туынды, iрi қазақ поэзиясының басы ретiнде қарастыру үрдiсi бел алып келе жатқан. И.Стеблеваның әйгiлi "ҮI -ҮШ ғасырлардағы түркiлер поэзиясы"                             ("Поэзия тюрков ҮI - ҮIII вв") еңбегiнен кейiн көптеген ғалымдар осы пiкiрге қарай бiржола ойысты. Тек қана осы ескерткiштер мәтiнiмен айнапысушы бiрер ғалымдар ғана Қ.Өмiрәлиев. Е.Жұбанов т.б. бұл пiкiрдiң қате тұстарын көрсетiп түрлi сипатты мақалалар, көлемдi еңбектер жазды (2;3).
             Е.Жұбанов зерттеулерiнде КТЖ - ын (Орхон - Енисей және т.б.) қазақ эпосының, батырлық дастандарының бастауы деп қарауға болмайды дей келе оны нақты әдеби деректермен дәлелдейдi және И.Стеблева еңбегiнде мүлде ескермеген аксиомалық деректi қайталап көрсетедi. (3,19). Ол - ауыз әдебиетi дәстүрiнiң ешқашан жазба әдебиеттен басталмайтыны.
             КТЖ-ына дәстүрлi эпикалық сарын/мотив/ тән болса да бұлар ежелгi жазба әдебиет үлгiлерi. Ал бүл әдебиет дәстүрлi ауызша әдебиетке елiктеуден, ауызша өнердiң эпикалық дәстүрге бой ұруынан туған. Сонда КТЖ арғы замандағы жазба әдебиет нұсқаларына жатады.
             Көне түркi жазбаларының жанрлық сипатын белгiлеп берген шығармашылық ұстанымды бұлардан бұрынғы дәуiрде өмiр сүрген әдебиет дәстүрiнен iздеуiмiз керек, - деген пiкiрдi Е.Жұбанов жоғарыда аталған еңбектерiнде ұсынады өнерiнiң сiлемдерiнен . Демек оны алдыңғы дәуiрлер ауызша сөз iздеген жөн.
             Ауыз әдебиетi тәрiздi эпос дәстүрi де үлкен творчестволық процесс үстiнде қалыптасады. Ол бiздiң заманымыздан мифтiк дүниетанымнан кейiнгi ауыз әдебиетiнен басталады. Эпос фольклордың, жазба әдебиеттiң жетекшi жанры ретiнде ғана қалыптасып қоймады, әдеби процеске, қалыптасқан дәстүрге де пәрмендi ықпалын тигiздi. Сондықтан кейiнгi әдебиетте оның ықпалы жан-жақты көрiнедi.
             Осы маңызды мәселенi шешуде Е.Жұбанов еңбектерiндегi тезис түрiнде де айтылған көптеген пiкiрлерге көңiл қою керек.
             Жазу нұсқалары қанша көне болғанмен на фольклор заманына куә бола алмайды. Ол қашан да жазба әдебиеттен бұрын тұрады және оның iргетасы болмақ. Жазу мен жазба әдебиеттiң пайда болуы ауызша әдебиет дамуына үлкен кедергi болады, дамуын тежейдi.
             КТЖ - үлкен мәдениет куәсi, сондықтан оны балаң дәуiрдегi шығармалар деу үлкен қате болмақ, - дейдi ғалым. Өйткенi ол - дәстүрi бар әдебиет үлгiсi. КТЖ (Орхон-Енисей т.б.) ескерткiштерiнiң үлгiсi, стилi, онда қалыптасқан дәстүр жазба әдебиетте жанрлық өзгерiстердiң басталғанын аңғартады.
             КТЖ ескерткiштерiнiң сөздiк құрамы барша түркi халықтары тiлiнiң жауқазындарынан құралған. Онда негiзiнен сол замандарда көп пайдаланылған пәрмендi, белсендi сөздердi қолданған.
             Осы сөздердiң қолданыс мағыналарына қарап отырып сол замандағы басты саяси идеяны, «әр заман, уақыттың өз тiлi болады деп,- М.Бахтин айтқан басты мәселелердi анық байқауға болады.
             Гомер тiлi - көне грек тiлiн немесе оның балалық шағын көрсетпейдi, қайта ол әдеби тiлдiң дамыған кезiнде жазылған туынды тiл,- деген пiкiр 19 ғасырдың екiншi жартысынан бастап бұрынғы көзқарастарға түбегейлi өзгерiс жасады.
              Эпикалық поэтикада қашан да шарттылық болады. Сондықтанда бұл тiлде көпшiлiк сөйлемедi, бұл тiл күнделiктi қатынас тiлi болған жоқ, - дейдi ғалымдар. "И.И.Толстой айтқандай" эпикалық, көне поэзия тiлi, оның көне дәстүрiмен тығыз байланысты тiл." Сондықтан ол өзiн қалыптастырған ежелгi дәстүрге сүйенедi. В.В.Виноградов орта ғасырларда қоғамдағы оқшаулануларға байланысты ұлттық тiлдер де оқшаулау өмiр сүредi, онда түрлi диалектiлер басымдау қызмет атқарады дей келе онымен тек қана қоғамның зиялы тобы пайдалана алады және осы құбылыс әдебиетке де ерекшелiк әкеледi, оның мәнi мен мазмұны, тақырыбы мен идеясы, көркемдiгi мен тiлi айтарлықтай өзгерiстерге шырайды, - деп көрсетедi.
              Көне эпикалық дәстүрде жазылған шығармаларды көбiне зиялы қауым ғана терең түсiндi. Алайда ол тiл, И.Стеблева айтқандай, көне түркi поэзиясының тiлi емес.
             Жазба әдеби тiл сөйлеу тiлiнен өзге, одан алшақтау тұрады. Оның тарихына қарап отырсақ, ол барша халықтарда кездеседi. Осы бағыттағы ойларында Е.Жұбанов жасанды әдеби тiл деген тiркестi  қолданады.
             КТЖ тiлi дәстүрлi халық поэтикасымен тығыз байланысты. Ол - байырғы эпикалық формалардың көбiн тұтынған көне замандағы эпос тiлiнiң белгiлi бiр кезеңдердегi нақты көрiнiсi. Жалпы әдеби тiлде белгiлi деңгейде жасандылық болады, сондықтан да оның табиғи тiлден айырмасы бiрден байқалып тұрады.
             Е.Жұбанов эпос тiлiн сөз еткенде орыс фольклоршыларының қағида, пiкiрлерiн сол қалпында пайдалануға болмайды деген орынды пiкiр айтады. Бiздiң басты әдiснамалық қателiктерiмiз де осыдан, орыс тiлдi еңбектердi дәлел, дерексiз ойсыз қайталаудан туындайды.
             Осыған қатысты маңызды пiкiр   айтқан көрнектi ғалымдардың ойларын  көңiл аударып көрелiк:
             М.Әуезов былай жазады: "Халық творчествосы кiшi формалардың iрi формаға ауысуын "Қозы Көрпеш - Баян сұлуда" көрсеттi.
             Көрнектi орыс фольклоршысы В.Пропптың пiкiрi мүлде бөлектенедi: "Орыс тұрмыс-салт жырлары мен эпос арасында еш байланыс, ортақтық жоқ."
             В.Белинский былай жазады: "Орыс ауыз әдебиетi үлгiлерi жазуға жеткенше мүлде жоғалды, не адам танымастай өзгердi". Мiне осы пiкiрлердiң өзi де екi ел әдебиетiндегi айырманы айқын көрсетедi.
             Орыс халқы да құранды этнос. Сондықтан да орыс әдебиетiндегi нақты ұлттық үлгiнi табу, дәлелдеу, ажырату оңай емес. Ортақ үлгi бiрден пайда болмайды. Оған қоғамдық сана: мәденит пен әдебиет, дiн т.б кедергi болуы да әбден мүмкiн. Мәселен, Ресейде дiн - ауыз әдебиетiндегi ежелгi дүниетанымды көрсететiн шығармаларды шамандық белгi деп оған қарсы күрестi, ретiне орай жойып та жiберiп отырды. Тек қана өз дiндерiне қатысты, ғұрып, салттарды ғана уағыздады, қажеттерiн ғана сақтады. Ал бiзде жағдай мүлде басқа едi. Көне дәуiрлерден жеткен шығармлар сақталды. Олар халықтың үлт болып ұйысу процесiндегi идеяларды уағыздады. Онда дiн ықпалының солғындығы байқалады. Сондықтан фольлорлық дәстүр ұзаққа созылды. Е.Жұбанов фольклорға тән творчестволық процестiң нәтижесi - эпос дәстүрiнiң қалыптасуы деп есептейдi де батырлық дастандарды осы процестiң жемiсi ретiнде көрсетедi:
             Эпос және оның дәстүрi әбден қалыптасып болған кезде даму процесi жаңа үлгi, көркем идеяны керек қылады. Ендi оның орнына тарихи поэзия алға шыға бастайды; Мұны уақыт, қоғамдық сана талап етедi. "Орақ -Мамай", "Қарасай - Қази", "Исатай - Махамбет", "Бекет батыр" т.б. осы көркемдiк дамудың жемiсi.
             Теориялық тұрғыдан байымдағанда эпос тудыру тоқталғанмен оның дәстүрi көркемдiк әдiс, тәсiл есебiнде тарихи поэзияда жалғасады. Осы бағытта "халық аңындары эпосты жаңа заманда соган сай дамытты", - деген Е.Исмаилов айтқан пiкiр орынды.
             Алайда жаңа жанрдың, тарихи жырдың, эпостан өзiндiк айырмасы бар. Ол тарихи уақиға мен адамдарға, өмiрлiк материал, замана идеяларына тәуелдi болады. Шығарманың авторлары мен алғашқы орындаушылар осы уақиғаларды көзiмен көргендер немесе көрген адамдардан тiкелей естiгендер.
             Тарихи жырдың батырлық эпостан жанрлық айырмасы да бар. Батырлық эпоста баяндау көп қолданылса, тарихи жырда автордың субъективтi сезiмi, пiкiрi көп араласады. Эпоста түрмыс-салт жырлары да көп қолданылады. Бiрақ қаз қалпында ғана емес әдеби дәстүр арқылы жанр талабына, айтушы, орындаушы идеясына орай өңделедi. Пiшiнi, көлемi де өзгеруi мүмкiн
              Эпосты тудыруда жоқтау мотивiне көп мән берiледi, - деген пiкiр бар. Оның себебiн зерттеушiлер: Жоқтаудың адамға әсерi күштi. Шығарманы орындауда шынайылық басым болады т.б.,- деп түсiндiредi. Мұнда ойланатын жайлар да байқалады. Қайғы құшағындағы адам объективтi шындықты айта ала ма? Мәселе, уақиғаны қабылдаудағы жеке адам сезiмiн шынайы жеткiзу туралы болса туралы болса, онда ойлануға болады. Оның айтушыға да, тыңдаушыға да әсерi күштi.
             Эпоста кездесетiн прозалық қыстырмалар туралы Е.Жұбановтың ойларында М.Әуезов пiкiрлерiмен сабақтастық бар. Е.Жұбанов эпостық жырлардың көпшiлiгi бағзы замандардағы фантастикалық эпос, қиял ғажайып ертегiсi түрде қалыптасқан прозалық шығармалардан бастау алады десе, М. Әуезовтiң ойлары "Ертөстiк" ертегiсiне қатысты көрiнедi. Ұлы ғалымның шығарманың генезисiне қатысты пiкiрлерiнде қызықты ойлар көп: "Ертөстiк" ертегiсi халықтың өте ертедегi мифологиялық ұғым, түсiнiгiнен туған. Тарихтан бұрынғы дәуiрлерде пайда болып, эпосқа дейiнгi әдебиет туындысы эпос тууына негiз болған прозалық баяндауды қалыптастырды. Алайда осы проза  iшiне  енген  кiрме  өлеңдер  ыңғайлы  сәт туғанда  оны  бiрыңғай  өлеңге  айналдырып  жiбередi де,  өлеңге  айналған   ертегi  көркемдiк,  жанрлық  басты  қасиетiнен  де  айрылады. Демек бiр жанр  өзегiндегi дамуға  бейiм көркем  мазмұн жаңа эстетикалық құбылысқа айналады.
             Өлең қоғамдық сана дамуының белгiлi сатысында әсерлi, әдемi, шешен сөздерiмен қоғамдық сана көңiлiн аударады. Әрi шығарманың өмiр сүруiне қолайлы жағдай туындайды. Жаттап алуға оңай, белгiлi жүйе формуласы қалыптасады.
             Қарасөз iшiндегi өлең немесе өлең iшiндегi қарасөз нақты шығармада баяндау, суреттеу т.б. қызметтердi атқарғанмен генетикалық пайда болу жолдары басқа. Дәл осы процесс жүрiп жатқан кезде прозадағы өлең ұйқас әдемiлiгiмен қоғамдық сана назарын аударып отырған пәрмендi құбылыс болса, өлеңдегi проза ескiнiң қалдығы тәрiздi көрiнедi. Алайда мұнда да ойланатын жайлар баршылық.
             Эпосқа қатысты әңгiмелерде көп қозғалатын мәселенiң бiрi оның құрылымындағы мифтiк образдар мен мифологизмдер. Әдетте мифтiк образдарды эпостан көп бұрын пайда болды дейдi. Қоғамдық сана өз дамуында адам және табиғат құбылыстарына қатысты күрделi, жұмбақ процестердi мифтiк тұрғыда қабылдап түсiндiре бастады. Бiрақ оны жаңа мақсатта қабылдау да қатар жүредi. Көркем шығармада миф пен мифологемдердi қолдану ешқашан тоқталған емес. Бүкiл әдебиет тарихы осыны анық көрсетiп отыр. Мифтiк сарын /мотив/ әрқашан жаңа күрделi жүйеге қосылады да онда маңызды компонентке айналады.
             Мәселен, эпоста сақталған миф пен оның сарыны шығармада басты роль атқара алмауы да мүмкiн. Е.Жұбанов айтқандай, ол эпос құрылымында қосары аз, көркемдiгi бөтен бөлiкке (қыстырмаға) "таскесекке" айналған соң мағынасы бiрте-бiрте күңгiрт тартып, түсiп қалуы да ғажап емес.
             Эпос халық өмiрiнiң түрлi жақтарын, тұрмыс суреттерiн бейнелеудi мақсат қылады деген пiкiр ойлануды қажетсiнетiн тәрiздi. Нақты уақыт пен кеңiстiк суреттерi сюжет дамитын ғана, көбiне екiншi, үшiншi лекте ғана көрiнедi. Эпостағы басты мотив, идея - ерлiк, батырлық, адалдық, жомарттық тәрiздi этикалық, қоғамдық iрi қүрылымдарды дәрiптеу, ғибраттау, уағыздау, аңыздау. Осыны жырлау барысында қоғамдық сананы қозғаған iрi ой, идеялар келесi шығармаларғабағыт болып, көрiнiс табады. Сонда нақты эпоста белгiлi фабула, сюжеттiң пайда болуындағы алғашқы мағынаны және айтушылар мен сақтаушылар көңiл аударған мәнге назар аудару керек.
             Мұнда кейiн барып оны қайта құрастыруға /реконструкция/ болмаса өңдеуге (реставрация) болар едi.
             Жалпы мифологиялық элементтер, миф о баста /бзд/ нақты шығарма дүниеге келгендегi адамзат санасының эстетикалық, философиялық танымының таңбалары болып табылады.
             Кешегi эпосты кейiнгi орындаушылар өзi өмiр сүрген заманның талабына байланысты өңдегенде де ондағы басты идеяны жойып жiбере алмаған. Демек, мәселе осы басталуы танымды табуда және тануда болуға тиiс.
             Кешегi эпостың бүгiнгi iзбасары роман (Гегель) поэтикасында да сол бастапқы негiздiң құрылымдық белгiлерi сақталған. Ежелгi замандарда шағын жанрлар эпосқа жақындауға қосылуға ұмтылып отырса, мына жаңа заманда да шағын жанрларда романдану /романизация - Бахтин айтқандай/ процесi жүрiп жатыр. Ал оның поэтикасын тексеру үлкен мiндет. Осы жолда Е.Жұбанов еңбектерiнде айтылатын ойлардың маңызы аз емес.

Сiлтемелер 
1. Жұбанов Қ. Қазақ тiлi жөнiндегi зерттеулер. Алматы, 1966.319-6.
2. Өмiрәлиев Қ. Х-ХIХғ. қазақ поэзиясының тiлi. Алматы,1976; сонiкi.ҮIII-ХII ғ.көне түркi әдеби ескерткiштерi.Алматы,1985
3. Жұбанов Е. Эпос тiлiнiң өрнектерi. Алматы,1978. 19-6.