ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БIЛIМ МИНИСТРЛIГI 
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТIК ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТI

ФИЛОЛОГИЯ ЖӘНЕ ӘЛЕМ ТІЛДЕРІ ФАКУЛЬТЕТІ

ҚАЗЫБЕК ГҮЛМИРА ҚҰДАЙБЕРГЕНҚЫЗЫ

АУДАРМА ТӘЖІРБИЕСІ

Алматы, 2016 

   Баспаға әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттiк ұлттық университетiнің Ғылыми-әдiстемелiк кеңесi ұсынған

Г.Қ.Қазыбек
Аударма тәжiрбиесi: Алматы: Қазақ университетi, 2016.– 90 бет.

Пiкiр жазғандар:
Филология  ғылымының  докторы, профессор А.С.Тараков
Филология  ғылымының  докторы, профессор Д.Ысқақ

	Оқу құралында аударма тәжірибелерінің озық үлгілері берілген. Аудармашылардың еңбектері жан-жақты талданады. Олар пайдаланылған әдеби әдiс-амалдары, аударма кезiндегi шығарма тiлiнiң өзгеруi, қайта жаңғыруы қарастырылған.
	Оқу құралы филология және әлем тілдері факультетiнiң студенттерiне, магистранттары мен докторанттарына және жалпы әдебиет сүйер қауымға арналған.

“Қазақ университетi” , 2016

АЛҒЫ СӨЗ

Аударма халықтар арасындағы тәжірибе алмасудың негізгі дәнекері және халықтың рухани жағынан дамытудың күшті құралы екендігі ежелден белгілі. Оны тағы да әдебиет, публицистика ғылымдарының ажырамас бір бөлігі ретінде де қарастыра аламыз. 
Аударма өнері үздіксіз ілгері дамып келеді. Оқу құралында қазақ ақын-жазушыларының шығармаларын орыс тіліне және керісінше орыс ақындарының шығармаларын ана тілімізге аударуға үлес қосқан аудармашылар туралы, олардың аударма кезінде қолданған әдіс-тәсілдері, кемшіліктері мен артықшылықтары нақты мысалдар арқылы сараланады. Аудармалардың ішіндегі ең күрделісі болып табылатын көркем аударманың сәтті үлгілері беріледі. 
Аудармашылардың еңбектерін талдау барысында жинақтау, сипаттау, жүйелеу, салыстыру т.б. әдіс-тәсілдер қолданылады.
Б.Момышұлы: "Жазушы талантты болған сайын оны аудару өте қиын. Сондықтан мен аудармашының жұмысын өзінше университет деп санаймын", - дегендей әр аудармашының қолданатын аударма тәсілдерін, аудару ерекшеліктері мен аударма бірліктерін қолдану мәнерін зерттеу де жауапкершілікті қажет етеді. Сондықтан да оқу құралының басты мақсаты аудармалардың сапасын нақты мысалдар арқылы көрсету болып табылды.
Оқу құралы негізінен екі тараудан тұрады. Бірінші тарау қазақ ақындарының орыс поэзиясын аудару ерекшеліктеріне арналады. Ал екінші тарауда қазақ поэзиясының орыстілді оқырмандарына жол тартуына еңбек еткен орыс ақындарының аударма үлгілеріне арналады.
Оқу құралында Ж.Жабаев, Ж.Молдағалиев, М.Мақатаев, Т.Молдағалиев, Қ.Мырза Әлінің аудармаларымен қатар қазіргі  кезде аударматану саласында өнімді еңбек етіп жүрген аудармашылардың еңбектері де зерделенеді. 
Т.Фроловская, Н.Чернова, Б.Қайырбеков т.б. жасаған аудармалары талданады. 
Оқу құралы университеттердің "Аударма ісі" және "Шетел филологиясы" мамандығы бойынша білім алатын студенттерге, магистранттар мен докторанттарға және аударматану ғылымына қызығушылық танытатын көпшілік қауымға арналады.

ТҰМАНБАЙ МОЛДАҒАЛИЕВТІҢ 
 АУДАРМАШЫЛЫҚ ШЕБЕРЛІГІ

Тұманбай Молдағалиев қазақ халқының мақтанышы, біртуар талантты ақыны.  Ол Қазақстан Республикасының Абай атындағы Мемлекеттік және Халықаралық Физули сыйлықтарының иегері. Қазақ аударма өнерінің дамуына да септігін тигізді. Ол Байрон, М.Ю.Лермонтов, Т.Г.Шевченко, С.Капутикян, Ғ.Ғұлам, Р.Ғамзатов, Д.Жалсараев секілді ақындардың шығармаларын қазақ тіліне аударған. Оның аудармалары арқылы шетелдік классикалық шығармалар қазақ оқырманына жетті. Оның орыс тілінде "Я - сын Семиречья", "Первая встреча", "Новая тетрадь"  атты өлең жинақтары шыққан.
Тұманбай Молдағалиев "Лениншіл жас" газетіне бір айлық сынақпен жұмысқа қабылданады. Ең алғашқы рет аударма жасағандығы туралы былай дейді: "... Содан сынағымның жиырмасыншы күндері Мәскеуден бір хат келді, Генрих Гейне туралы жазылған мақаланы бастығым Баймақанов Бекмырза аға аударуға берді. Бір күннен кейін тапсырманы орындап барсам, Бекмырза ағам іс сапарға кеттіпті, оның орнында Тілеген Қайдаров деген жас жігіт қалыпты. Содан Сапар ағаның кабинетіне кірсем Кәкімжан Қазыбаев бар екен, өзара сөйлесіп жатыр, «мына Тілеген аударманы жақсы аударыпты», Сапар аға да «жақсы екен» деді. Сосын мен «қандай аударма» деп едім, «мына Гейнені Тілеген аударыпты, керемет» деді олар. Сосын мен тұрып, «Гейнені мен аудардым, ол кісі аударған жоқ» дедім. «Ой, солай ма, деп дереу Кәкімжан аға Тілегенді шақырды. Ол «Тұманбай аударды Баймақанов жоқ болғаннан кейін, мен қол қойып әкелдім, бір де бір сөзі менікі емес» деді. Сосын Кәкімжан аға тұрды да, «Тұманбай аударса «сынақтан өттің» деп қағаз бермесек құдайдан ұят болады» деп, сейфін ашып бұйрық шығарып берді. Солай, 1956 жылдың 9 қаңтарынан бастап «Лениншіл жастың» қызметкері болдым"[1].
Ақынның жасаған аудармалары еліміздің асыл қазынасына қосылған құнды дүние деп есептейміз. Әлем әдебиетінің жарық жұлдыздары ретінде мойындалған классиктердің шығармаларын қазақ тіліне көркем тілмен тәржімалаған. Аудармашының өзіндік қолтаңбасы бар екендігін жасаған аудармаларынан көруімізге болады.
Байрон, Джордж Ноэл Гордон — ағылшын ақыны, романтизм бағытының көрнекті өкілі. Ол «Гәвур», «Абидос қалыңдығы», «Корсар», «Лара», «Шильон тұтқыны»,«Манфред»,  «Дантенің көрегендігі», «Қиямет елес», «Қола ғасыр»   поэмалары  мен аяқталмаған «Дон Жуан» романының авторы. Байрон шығармаларын қазақ тіліне Абай Құнанбайұлы, Қ. Аманжолов, Қ. Сатыбалдин, Ғ. Қайырбеков, Қ. Бекхожин, С. Жиенбаев, С. Мауленов, Х. Ерғалиев, Ф. Оңғарсынова, Т. Исмаилов, Ж. Өмірбеков, Т. Шопалиев. А. Мұсабекова  т.б. ақындар аударды.
 Т. Молдағалиевтің "Жарқын жүзі жадымда "(Атақты ақын Қалижан Бекхожин туралы сыр)" деген мақаласында: "1960 жылы “Әдебиет” баспасына поэзияның редакторы болып жұмысқа орналастым. Ағылшынның ұлы ақыны Байрон қазақша аударыла бастады. Сол жауапты кітаптың редакторы eтіп мені бекітіпті. Байронның “Чайль Гаролдьтің сапары” дейтін атақты поэмасын Қалижан Бекқожин аға аударған екен. Мен өзіме жүктелген міндетім бойынша аударманы тупнұсқамен салыстырып оқи бастадым. Баспаның бас редакторының орынбасары ақын Тайыр Жароковтан бастап Байронды аударған бар ақын менен бipтүpлi именетін сияқты. Өйткені аударма мен тұпнұсқаны салыстыра келгенде көп бауырларымыздың түпнұсқа-орысшадан сәл де болса ауытқитындарын байқап қалдым. Қолда билік бар, жиырма беске жаңа шыққан Тұманбай кімді аясын?! Өрем жеткенше аудармаға шұқшиямын. Бip күні “Чайль Гаролдь” келіп қолыма түсті. Аударманы орысшасымен салыстырып оқи бастадым. Аудармашым жүйрік. Аударма орысшасынан түк ауытқымаған. Мен  ішімнен мәзбін. Бір күні Қалижан аға менен аудармасының жай-күйін сұрады. Мен ол кiciгe аудармасының жақсы eкенін айттым. Ағам миығынан күлді. Tіпті менің атыма да бip-eкi жылы сөз айтып калды. “Әй, Ғафу,— деді Қайырбеков ағаға қарап. —Баспаға мына Тұманбайды дұрыс алғансындар. Бұл жерде өзi ақын, әpi алғыр, білімді балалардың істегені дұрыс” деп қалды. Бұл Қалижан ағаның Тұманбай інісінің редакторлығына риза болғаны-ау деп ойладым ішімнен. Мақтағанды кім жек көрсін. Сол сәттен бастап Қалижан ағаға iнi боп кеткен сияқты ем. Бip күні Байронның аудармашысы Қалижан аға және сол кітаптың редакторы мені телестудияға шақырып, көгілдір экраннан сөйледік. Екеуміз де Байроннан аударған өлеңдерімізді оқыдық",- деп жазған [2]. 
Т. Молдағалиев  Байронның  “Epistleto Augusta”  деген өлеңін аударған. 1813 жылы Байрон алғаш рет өзінің қарындасы Августаны көреді. Екеуінің әкелері бір. Көптеген өлеңдерін ақын қарындасы Августаға арнағандығы  тарихтан белгілі.
Өлең 1816 жылы жазылған. Әрине, ақын аударманың сатылы түрін қолданған.  Орыс тіліне  “Послание к Августе” деген атпен Бориса Лейтин 1981 жылы аударған. Лейтин Борис Натанович П. Б. Шелли, В. Шекспира,       Г. Гейне, И. В. Гете және ТМД халықтар әдебиетін орыс тіліне аударуға зор үлес қосқан талантты аудармашылардың бірі. Аудармашы түпнұсқа ретінде орыс нұсқасын пайдаланып, оны "Августаға хат" деп берген. Аудармашы қолданып отырған сатылы аударма үлгісі дегеніміз не? Сатылы аударма дегеніміз – көркем шығарманың бір тілден екінші тілге, т.с.с. болып аударыла беруі. Алайда, көркем шығарма қай тілден аударылып отырса, аудармашы үшін сол нұсқа түпнұсқа міндетін атқарады. Осындай сатылы аударма жағдайында аударма туындының көркем талаптарға толық жауап бере алуы, бір жағынан, ол аударушы үшін түпнұсқа міндетін атқарып отырған аударма нұсқаның көркемдік қуатына да байланысты. Енді аудармаға тоқталайық. 
Түпнұсқа
Байрон :
 My sister! my sweet sister! if a name
 Dearer and purer were, it should be thine.
 Mountains and seas divide us, but I claim
 No tears, but tenderness to answer mine:
 Go where I will, to me thou art the same
 A lov'd regret which I would not resign.
There yet are two things in my destiny—
A world to roam through, and a home with thee [3]. 

Б.Лейтин аудармасы. :

 Сестра моя!
 Коль имя есть святей,                 
 Тебе я дам его, как зов приветный.              
 Хоть разделяет нас простор морей,
 Не слез прошу, а нежности ответной.
 Где б ни был я, ты для души моей -
Луч сожаленья, сладостный, заветный.
 Две цели мне оставлены судьбой:
 Для странствий - мир, очаг и кров - с тобой [4,135].

Аударма нұсқа:
Қарындас! Бұдан әсем сөз болса анық,
Өзіңе жіберер ем хатқа салып.
Жылама,жылы ғана жауап қайыр,
Көк теңіз айырса да көп қасарып.
Жүрейін қай тарапта,қайда мейлі,
Сәулем сен қасиетті кеудемдегі.
Тартты алға тағдыр маған екі жолды-
Ел кезу таңдағаным әуелдегі [5,51]. 
Аударма жақсы жасалған. Түпнұсқаның мағынасы сақталған. Қазақ оқырмандарына түсінікті етіп, көркем тілмен жеткізе алған. Қазақ халқының сөз қолданыстарында жиі кездесетін қасарып, әсем, көк теңіз сияқты сөздерді ұтымды берген. Аудармашы аударма бірліктерін шебер қолданған.
Аудармашы Байронның "Августаға арналған шумақтарын" аударған. Аудармалары 1960 жылы жарияланған.
Тұманбай Молдағалиев дағыстанның ұлы ақыны Расул Ғамзатов поэзиясын аударған. Әйгілі авар ақыны, Социалистік Еңбек Ері, Лениндік сыйлықтың лауреаты, Дағыстанның халық ақыны  Расул Ғамзатов Цада аталатын  ауылда 1923 жылы туған. Алғашқы өлеңдер жинағы 1943 жылы жарияланған.
Талантты ақын, қазақ халқының мақтанышы  Жұмекен Нәжімеденов  "Расул Ғамзатов өлеңдерінің жаңа аудармасы хақында" сыни мақаласында былай деген болатын: "Расул Ғамзатов поэзиясы біздің халқымызға қашаннан жақын, өз топырағымызда туғандай етене. Өзге ұлт ақындарымен салыстырғанда, Расулды аудару да жеңіл секілді көрінеді. Бірақ бұл сырт қарағанда ғана солай. Ақын жырлары жұрт ойлағандай «Жайдақ су» емес. Оны осылай ғып көрсететін жыр сөздерінің қарапайымдығы, тілге, ұғымға жеңілдігі, сайып келгенде, стильдің, сөз саптаудың халық үлгісіне жақындығы болуға керек. Ақын жырлары, әйтпесе, тым қою, күрделі; оқылуы, ұғылуы оңай болғанымен, жазылуы қиын, нағыз шеберлік пен ақыл-парасаттан туған жырлар" [6].  Бұдан Р. Ғамзатовты аудару ісіне таланты мен білімі, біліктілігі жоғары ақындар ғана жасай алатындығын көрсетеді.
Ақын өлеңдері дүние жүзінің сексенге жуық тілдеріне аударылған. Оның поэмалары мен өлеңдерін орыс тіліне И. Сельвинский, С. Городецкий, С. Липкин, Я. Хелемский, Ю. Нейман, Р. Рождественский, А. Вознесенский т.б. аударған. Оның қазақ тіліндегі алғашқы шығармалар жинағы  1964 жылы шыққан. Расул Ғамзатовты қазақ тіліне Т. Жароков, Қ. Мырза-Әлі,  С. Жиенбаев, С. Мәуленов, Ғ. Қайырбеков, Ә. Кекілбаев, Қ. Шалабаев,                А. Шаяхмет т.б аударған. Р. Ғамзатов: "Ақын - тәулігіне жиырма төрт сағат бойы ойда жүретін адам", - деп айтқан ақын шығармаларын қазақ тіліне аударуға үлес қосқан аудармашыларымыздың бірі деп Тұманбай ақынды айтамыз.
Тарас Григорьевич Шевченко атақты украин ақыны, суретші, этнографы. 2014 жылдың  9 наурызында ақынның 200 жылдық мерейтойы кең көлемде аталып өтті. Ақын жырларын С. Мұқанов, Т. Жароков,                 А. Тоқмағамбетов, Ә. Тәжібаев, Ж. Нәжімеденов, Қ. Аманжолов,                      Т. Молдағалиев, І. Мәмбетов, Ш.Мұхамеджанов, А.Егеубаев, С.Мәуленов, Ф.Оңғарсынова, Д. Стамбеков, Ә. Нілібаев, Ғ. Қайырбеков,                          Ә. Абайділданов, С. Иманасов, И. Оразбаев, Б. Ысқақов, Қ. Бекхожин,                        Б. Жақып т.б. ақындар қазақ тіліне аударған. Ең алғашқы өлеңдер кітабы 1935 жылы жарық көрген. Аударманы ақын Әбділда Тәжібаев жасаған.  Одан кейін 1939жылы екінші рет жарияланады. 1961 жылы  таңдамалы шығармалары жеке жинақ болып шыққан. 1989 жылы қазақ тілінде  "Ұмытпа мені, ұрпағым" атты өлеңдер мен дастандары шыққан. Аудармашының  "Гогольге" деген өлеңін талдап көрейік.
Түпнұсқа:
За думою дума, как рой вылетает, 
Одна давит сердце, другая — кромсает, 
А третья — та плачет, все тише и тише, 
Как раз в центре сердца, чтоб Бог не услышал. 
Но кому же показать мне, 
Кто сумеет снова 
Воспринять душой своею 
Священное слово? [7] 
Аударма нұсқа: 
Ой кетеді жалғасып, тоқтамайды,
Күрсінемін, жүрегім қан қанайды.
Кейде мені ой құрғыр жылатады,
Хабары жоқ құдайдың бұдан тағы.
Кімге айтамын сырымды осындайда,
Бөлісетін қайғымды досым қайды?!
Мұңға батқан жанымды кім түсінер,
Сөзіңді ұқпай қорлайды бұл кісілер. [8,146] 
Аудармашының еркіндікке барғандығы байқалады. Шевченконың ойын, мағынасын бере білген. Қазақ оқырмандарына түсінікті етіп аударған. Мысалы, рой, тише, священное т.б. сөздердің орнына басқа сөздер қолданған. Түпнұсқаға қарағанда аударма сәтті шыққандай көрінеді. Поэзия аудармашылары бәсекелес, бақталас деген пікірді  осы аударма дәлелдегендей болады.
Лермонтов Михаил Юрьевич орыс халқының ұлы ақындарының бірі. Алғаш рет қазақ тіліне ұлы Абай арқылы жетті. Оның «Қанжар», «Жартас», «Жалау», «Теректің сыйы», «Күнді уақыт итеріп», «Өзіңе сенбе, жас ойшыл», «Асау той, тентек жиын опыр-топыр», «Тұтқындағы батыр», «Бородино» т.б.  өлеңдерін қазақ оқырмандарына алғаш рет таныстырған. Орыс халқының ұлы ақынын қазақ халқының ұлы ақыны аударған. Ақын жанын ақын ғана түсіне алатындығын осы аудармаларды оқығанда түсінгендей боласың. Лермонтовтың ойын, көркемдік қасиетін, мұңын түсіне отырып аударған. Филология ғылымдарының докторы, профессор Зәки Ахметов 1954 жылы «Лермонтов и Абай»  зерттеуінде Абай аудармаларын жан-жақты, нақты мысалдар арқылы тамаша пайымдаулар жасаған. З.Ахметовтің осы кітабы қазіргі уақытқа дейін аударматанушылардан жоғары бағаға ие болып жүрген, өз құндылығын жоймаған  құнды зерттеулердің бірі. 
 Ұлы Абай салып берген дәстүрді қазақ ақындары бүгінгіге дейін жалғастырып келеді. Лермонтов өлеңдері қазірге дейін аударылып жүр. Әр кезеңдерде М.Ю. Лермонтов өлеңдерін қазақ тіліне І. Жансүгіров,                   Ғ. Орманов, Қ. Бекхожин, Қ. Аманжолов, Т. Жароков, С. Мәуленов,                    Ғ. Қайырбеков, I. Мәмбетов, Ж. Өмірбек, Б. Алдамжар,  А. Қалшабек тағы басқалар аударған. 
М.Ю. Лермонтовтың қазақ тіліне аударылған шығармалары туралы көптеген ғылыми мақалалар мен кітаптар жазылды. Т. Молдағалиев те ұлы Лермонтов шығармаларын қазақ тіліне аударуға да зор үлес қосқан. Аудармалары көркем жасалған. Ойы оралымды, тілі жатық. Қазақ оқырмандарының менталитетіне сай жасай білген. Мысалы, оның "Элегия" деген өлеңін "Элегия" ("О, шіркін, ақса менің барлық күнім...") деп аударған.
Түпнұсқа:
О! Если б дни мои текли
На лоне сладостном покоя и забвенья,
Свободно от сует земли
И далеко от светского волненья,
Когда бы, усмиря мое воображенье,
Мной игры младости любимы быть могли,
Тогда б я был с весельем неразлучен,
Тогда б я верно не искал
Ни наслаждения, ни славы, ни похвал [9,52 ]. 
Аударма нұсқа:
О,шіркін,ақса менің барлық күнім,
Тәп-тәтті тыныштықтың аясында.
Ешкімнің тыңдамасам мен үкімін,
Алмасам анасын да,мынасын да.

Сонда мен құлашымды жазып оңай,
Жастықтың қызығына берілер ем.
Күлкіден,қуаныштан ажырамай,
Рахат,атақ, даңқтан жерінер ем [10,225]. 
Осы үзіндіде аударма нұсқа 9 жол болып берілген. Тұманбайдай аудармашының өзіндік колтаңбасы айқын сезіледі. Аударма сәтті шыққан. Аударма трансформацияларын ұтымды пайдаланған.
Жақсы аудармашы болу үшін талант, өз ана тілі мен аударылатын тілдің тарихын, салт-дәстүрін, тарихын, мәдени ерекшелігін білу және аудармашы өзі аударып отырған ақынның немесе жазушының даралығын білу қажет екендігі белгілі. 
Ал ақын Т. Молдағалиевтің бойында аудармашыға тән осы қасиеттердің барлығы жинақталған.  Сондықтан да ол жасаған аудармаларының сапасы биік, көркемдігі жоғары деп айта аламыз.
Е.А. Евтушенко орыс ақыны, прозаик, режиссёр, сценарист, публицист. Оның "Третий снег", "Шоссе энтузиастов", "Обещание", "Стихи разных лет", "Яблоко", "Нежность", "Взмах руки" кітаптары шыққан. 1991 жылдан бастап АҚШ-та тұрады. Ақынның бірнеше өлеңдерін аударған                             Т. Молдағалиев оны "Орыс совет поэзиясының антологиясы" деген кітапта жариялаған. Мысалы, "Үйлену тойлары" деген өлеңін аударған.
Түпнұсқа:
О, свадьбы в дни военные!
Обманчивый уют,
Слова неоткровенные
О том, что не убьют...

Дорогой зимней, снежною,
Сквозь ветер, бьющий зло,
Лечу на свадьбу спешную
В соседнее село[11]. 
Аударма нұсқа:
О,соғыстың кезіндегі тойлар-ай,
Бәрі алданыш көрінетін бір түрлі.
Сол соғыста өлім жайлы ойламай,
Бір қуаныш табушы едік сүйкімді.

Қысқы жолмен,желге қарсы жүгіріп,
Үміт жалғай жақсылыққа алдағы,
Той бар десе қалмаушы едім кідіріп,
Көрші ауылға келуші едім мен-дағы [12,465]. 
Ақын бұл өлеңді 1955 жылы жазған.  Е. Евтушенко өзіне ғана тән жазу стилі бар ақын екендігі белгілі. Тілі ауырлау келеді. Соған қарамастан аудармашы жақсы аударған. Поэзиялық шығармаларды аудару өте қиын. Ақын шығармаларын тек қана ақын аударады деген ұғымның мысалы ретінде біз осы аударма үлгісін алуымызға болады. Еркін аударма жасаған, еркін болғанның өзінде де шектен шықпаған. Ақын Е. Евтушенконың ойын дәл бере алған.
Ұлы ақындардың шығармаларын өз үнімен, өз бояуымен, өзіне тән көрік-келбетімен жеткізе білу тек шын талант иесінің қолынан келетіндігі заңды құбылыс. Ал Тұманбай Молдағалиевтің аудармалары осы пікірге толығымен лайық деп есептейміз. Әрине, бір шағын мақала көлемінде ақынның аудармашылық өнерінің қыр-сырын жан-жақты зерттеу мүмкін емес.
 Сондықтан да болашақта талантты ақын, аудармашы Тұманбай Молдағалиевтің аудармашылық  қызметі жөнінде талай құнды еңбектер жазылатына сеніміз мол.  
Әдебиеттер тізімі:
1. Қазақ үні. Ұлттық портал. 8 тамыз 2011 жыл.
2. Қ.Бекхожин.//bekhozhin.psu.kz
3. www.poetryfoundation.org//Poems & Poets
4. Байрон Д. Г. Любовь и смерть: Стихотворения. Поэмы и трагедии/ Пер. англ. - М.: ТОО Летопись, 1998.-230 стр.
5. Дж.Байрон. Бір томдық шығармалар жинағы. Қазақтың Мемлекеттік көркем әдебиет баспасы.
Алматы,1960.- 445 б.
6. Жұмекен Нәжімеденов. "Расул Ғамзатов өлеңдерінің жаңа аудармасы хақында"//massaget.kz
7. Шевченко Т. Г. //www.stihi.ru
8. Шевченко Т Г. Таңдамалы шығармалар. - Алматы : Қазкөркемәдеббас, 1961. - 253 б. 
9. Лермонтов. Полное собрание сочинений: В 5 т. Том 1. ... М.; Л.: Academia, 1935-1937. Т. 1. Стихотворения, 1828—1835. — 1936. — С. 52.
10.  М. Ю. Лермонтов.Таңдамалы. Екі томдық.Өлеңдер,шағын поэмалар. Бірінші том. Алматы : Жазушы, 1977. - 632 б. 
11.https://www.stihi.ru/avtor/evtushenko
12.Орыс совет поэзиясының антологиясы. Екі томдық. -Алматы:Жазушы,1980.2 том.- 584 б.

О. СҮЛЕЙМЕНОВТІҢ «АДАМҒА ТАБЫН, ЖЕР ЕНДІ» ПОЭМАСЫ ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕ 

Олжас Омарұлы Сүлейменов - ақын, тілтанушы, саясаткер, ядролық қару-жарақтарды жаппай қолдануға қарсы тұрушы.  Ақынның шығармашылығы жайлы, оның өзіндік даралығы туралы жазылған мақалалар мен ғылыми еңбектер де бар. Мысалы, З.Ахметов[1], В.Гусев[2], К.Бузаубагарова [3[, С.Диканбаева [4], Г.Томачев [5], Н.С.Ким [6],                      А.Б. Жуминова [7],  А.Ж. Сарсенбаева [8] т.б. 
Алғашқы өлеңдер жинағы  «Арғымақтар»  деген атпен  1961 жылы жарияланған. Олжас Сүлейменовтің ақындығын мойындата білген поэмасы "Адамға табын, Жер, енді" деп аталады. Бұл  поэманы да ақын   1961 жылы жариялайды. Біз осы мақаламызда жарыққа шыққан кезден бастап түрлі сынға ұшыраған поэманың қазақша нұсқасын түпнұсқамен салыстырып, кемшіліктері мен жетістіктерін саралауды мақсат еттік.
Олжас орыс тілді ақын. Ақын шығармалары көптеген тілдерге аударылғаны белгілі. Ол шығармаларын орыс тілінде жазады. Соған қарамастан ақынның поэзиясынан дала елінің рухы,мәдениеті мен тарихы, дәстүрі мен салты анық көрініп тұрады. Ақын шығармаларының көбі белгілі бір тарихи оқиғаға арналады. Мысалы, «Адамға табын, Жер, енді» поэмасын ғарышты тұңғыш рет бағындырған космонавт Юрий Гагариннің ерлігіне арнады. Поэма өзіңің көркемдігімен, сыршылдығымен дараланады. Өткен ғасырдың айтулы оқиғасын мақтанышпен жырлайды. Бұл поэма дүние жүзі халықтарының тілдеріне аударылды. Өзінің көркемдік бағасын да алған шығарма. Ақынның осы поэмасының арқасында қазақ елі көптеген мемлекеттерге танылды. Поэма эмоциялық тебіреніске толы, сыршылдығы зор, ой қазынасы мол болуымен ерекшеленеді.
Олжас Сүлейменовтің осы поэмасын қазақ тіліне Қадыр Мырза Әли тәржімалаған. Қадыр Ғинаятұлы Мырзалиев, Қадыр Мырза - ақын, қазақ  елінің халық жазушысы. Аударма ісінде М. Овидий, Руми, В. Гюгю,                    Г. Гейне, М. Лермонтов, С. Есенин, Я. Райнис, Л. Родари, Р. Ғамзатов,                    Э. Межелайтис, К. Кулиев өлеңдерін, Ш. Петефинің  жыр жинақтарын қазақ тіліне аударған. Қадыр Мырза Әлі ағамыздың жары Салтанат Мырзалиева берген бір сұхбатында ақын аудармаларының өзі он бір томдай болып қалады деген. Яғни, Қадыр аға аудармада өзіндің қолтаңбасын қалыптастырған көркем аудармашы екендігі анық.
Гиви Гачечиладзенің толғамы бойынша, “аударма – түпнұсқаның бейнесі, осыған орай, түпнұсқадағы болмыстың бейнеленуі. Әдебиет – ақиқат өмірдің сырлы суреті, халықтың көркем тарихы; шығарма арқауы – шындық”. Осындай шындықтар жазылған поэманы қазақ тіліне аударуда Қадыр Мырза аудармашылық шеберліктің үлгісін көрсете білген. Ақын Қадыр Мырза Әлидің: "Ақын атаулының бір жанды жері – тіл болса, Екінші жанды жері- тарих" деген қанатты сөзі бар. Яғни, аудармашы осы поэманы кездейсок ала салып, аудармағаны белгілі. Олжастың бұл поэмасының маңыздылығын, ерекшелігін түсіне отырып тәржімалағандығын байқаймыз. Аударманың тілі жатық, ойы оралымды, түпнұсқаның идеясын толық бере білген. Аудармашының дарындылығы оның бейнелеп отырған өмір көріністері мен құбылыстарына авторша қарап, авторша толғанып, қаламды авторша сілтеумен өлшенетіндігі белгілі жайт. Бұл жайтты аудармашы түсініп, көркем аударма жасаған.
Белгілі аудармашы, ақын В. Жуковскийдің: «Переводчик прозы – его раб, переводчик поэзии – его соперник» деген әдемі пікірі бар. Осы пікірді біз Қадыр ағамыздың аудармаларынан анық көре аламыз.
Ойымызды нақтылау мақсатында түпнұсқамен аударма нұсқаны салыстырып көрейік.
Түпнұсқа :
...Разгадай:
Почему люди тянутся к звездам!
Почему в наших песнях
Герой - это сокол!
Почему все прекрасное,
Что он создал,
Человек, помолчав.
Называет - Высоким! [ 9 ]
Аударма :
… Неліктен
Жуық жұлдыз ұран бізге?
Неліктен
Жыр арқауы  - қыран  түзде?
Неліктен
Сұлулықтың асқақ бәрі?
Неліктен?
Жауап бере жырауды ізде! [10, 233]
Аударманы талдай отырып, түпнұсқа 7 жолдан, ал аударма 8 жолдан тұратынын айқын көруге болады. Аударма сөзбе-сөз емес, еркін түрде жасалған. Түпнұсқада «почему» сөзі 3 рет айтылса, аудармада «неліктен» сөзі 4 рет қайталанып, оған сәтті табылған эквивалент болып тұр. Бұл авторлық стиль, яғни, автордың таңдаған әдісі десек те болады. Аудармашы мұны аудармада сәтті сақтай білген. «Тянуться к звездам» дегенді «жұлдыз ұран бізге» десе, «песня» - «жыр» болып еркін аударылса да, орынды деп есептейміз. Ал соңғы 2 жолына келетін болсақ, аудармашы толығымен еркіндікке бет бұрған.  
Түпнұсқа :
Хорошо в тёплом небе
апрельскою ранью,
Хороши облака.
Вид у неба хорош.
Но представишь нечаянно
глушь мирозданья,
Бесконечность
И скроешь улыбкою дрожь.[ 9 ]
Аударма :
Сәуірдің сұлу таңы:
Алдайды нұр.
Аспанға,
Ақша бұлтқа қанбайды қыр.
Әлемнің шексіздігі
Еске кенет
Түсті ме?
Зәре құтың қалмайды бір… [ 10, 234]

Түпнұсқа мәтіні 6 жолдан құралса, аударма 8 жолдан тұрады, яғни, аударма еркін жасалған. Автор түпнұсқада «хорошо» деп, аспан, күнді жақсы екен деп берсе, аудармада ол нақты «сәуірдің сұлу таңы», «алдайды нұр, ақша бұлтқа қанбайды қыр» деген екен. Еркіндік аударманың әр жолында байқалады. «Бесконечность» - «әлемнің шексіздігі, еске кенет, түсті ме? Зәре құтың қалмайды бір» деп басқаша аударылған. Түпнұсқада жоқ сұраулы сөйлем, аудармада сұрау түрінде берілген.  «Дрожь» қазақша «діріл» болса, аудармада «зәре-құт» деп қолданылған. Екеуінің семантикалық реңктері әр түрлі екенін ескерген жөн болар. 
Түпнұсқа:
Я влюблен в Красоту.
Я мечтал о ней сотни веков.
Пришивался к кресту.
Возносил и сносил богов.
Я создал эти реки
И ветер швырнул в моря.
Ты, Земля,
Поклонись Человеку,
Твой бог - Я. [ 9 ]
Аударма :
Ғашықпын,
Сұлулыққа ғашықпын мен.
Сұлулық қымбат маған ашық күннен.
Сол үшін,
Өзім мақтап,
Өзім даттап,
Миын да жаратқанның ашыттым мен.  [10, 238]
Аударма толығымен еркін жасалған. Өлең жолдары бір-біріне сәйкес болғанымен де, эквиваленттілік жағынан бөлек туындылар. Аудармада қандай да бір түпнұсқада жоқ ырғақ бар. «Ғашықпын, ғашықпын мен» деген сөздер сол ырғақты тудырып тұрса керек. Аударманы оқығанда өлең махаббат тақырыбына жазылғандай әсер туындайды, ал негізінде түпнұсқа тақырыбы мүлде басқа. «Өзім мақтап, өзім даттап, миын да жаратқанның ашыттым мен» деген жолдар мағыналық жағынан түпнұсқаға сәйкес келмейді.   
Түпнұсқа:
Я люблю тебя, жизнь.
За весну,
И за страх,
И за ярость.
Я люблю тебя, жизнь,
И за крупное,
И за малость,
За свободу движений.
За скованность
И за риск.
Я люблю тебя, жизнь. [ 9 ]
Аударма :
Ғашықпын,өмір,саған,
Көктем үшін,
Қорқыныш үрей үшін,
От дем үшін.
Ғашықпын,өмір, саған
Азды көпті
Дәміңнің бұйырғаны,
Жеткені үшін.  [ 10, 245]
Түпнұсқа мәтіні өмірді сүю туралы жазылған. Аударма эквиваленттілігі жағынан да, семантикасы жағынан да сәтті. Аудармашы тарапынан біраз қосу жасалған, мысалы «ярость» сөзі «қорқыныш, үрей үшін, от дем үшін» деген сөздерден көруге болады. «За свободу движений, за скованность, и за риск» - «Азды көпті, дәміңнің бұйырғаны жеткені үшін» деп аударған. Сөздер мағыналық жағынан түпнұсқаға жақын. Автор өлең соңында «Я люблю тебя, жизнь» деп қайталауды жөн көрсе, аудармашы бұл жолды қоспаған екен.  
Түпнұсқа:
Поздравляй нас, Гагарин,
С победою!
Здорово!
Все цветы!
Все улыбки
Растроганной милой Земли! [ 9 ]
Аударма :
Құттықта, Гагарин дос,
Мына бізді.
Мына Күн,
Мына аспанды,
Даламызды!
Тамаша гүл мұхиты,
Шат күлкісі
Көңілі босаған Жер -анамыздың. [ 10 ,266 ]
Түпнұсқа мәтіні тілге жеңіл оқылатын, құттықтау түрінде жазылған жолдар. Аудармада да осы құттықтау сезімі сақталған.  Аудармашы «Поздравляй нас» дегенді екі түрлі жолға бөліпті. «Гагарин дос» деп аудармада қазақ жұртының қабылдауына жақындатқан. Соңғы жолдарындағы  «Земля» - «Жер-ана» деп сәтті қолданылған.
Қорытындылай келе, поэманы аудару кезінде Қадыр Мырза Әлі еркін аударма тәсілін қолданған.  Аударма жеңіл әрі түсінікті аударылған.  
Әдебиеттер тізімі :
 1.Ахметов З.А., Национально-характерные черты языка поэзии Олжаса Сулейменова // в кн. О языке казахской поэзии, А., 1970;
2 .Гусев В., Национальное, интернациональное и общечеловеческое: об Олжасе Сулейменове и его “Глиняной книге” // в кн. Герой и стиль, М., 1983;
  З .Бузаубагарова К.С., Стих Олжаса Сулейменова, А., 1984;
 4 .Диканбаева С., О стилистическом комплексе в творческом контексте О.Сулейменова // Сб. научных тр., А., 1984;
5 .Толмачев Г., Повесть об Олжасе, А., 1996;
6 .Ким Н.С., Эпидигматические отношения в языке и их реализация в русской художественной речи (на материале поэзии О.О. Сулейменова), Таш., 2002;
  7 .Жуминова А.Б., Тезаурус языковой личности поэта О.Сулейменова, А., 2004;
 8 .Сарсембаева А.Ж., Анафора в поэзии О.О. Сулейменова, А., 2005.
   9 Поэма. Электронный ресурс. Апрель 1961. Посвящается Юрию Гагарину
10.  Сүлейменов О . Атамекен. Аударған Қадыр Мырзалиев., 1972

Қ.АМАНЖОЛОВ АУДАРМАСЫНДАҒЫ В. МАЯКОВСКИЙ «МӘЖІЛІСҚОРЛАР» ӨЛЕҢІ

Қазақтың біртауар ақыны, журналист, аудармашы, драматург, композитор  Қасым Аманжолов 1911 жылы 10 қазанда Қарағанды облысының Қарқаралы ауданындағы Қызыларай қыстауында дүниеге келген. 
	"Қасым Аманжолов шығармашылығы туралы жазылған еңбектер, берілген бағалар, арғысы орыс, бергісі қазақ әдебиетінің қайраткерлерінің аузынан осынау 40 жылға жақын уақыт ішінде мол айтылды. Мысалы, Твардовский, Тихоновтан бастап, қазақта Мұхтар Әуезов, Ғабит Мүсірепов бастап, Әбділда Тәжібаев, Ғали Орманов, Әбу Сәрсенбаев, Хамит Ерғалиев, Сырбай Мәуленов, Тахауи Ахтанов, Тәкен Әлімқұлов, Қуандық Шаңғытбаев, Мұзафар Әлімбаевтардың мақалалары, естеліктерінің өзі толық екі том болар еді", - деп ақын Ғафу Қайырбеков айтқандай ол туралы көптеген ғылыми мақалалар мен зерттеулер жазылды [1].
	Қасым Аманжолов өмірі мен шығармашылығын жылдар бойы үзбей зерттеп, нәтижесінде роман жазған жазушы, сыншы, драматург, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Сәбит Айтмұханұлы Досановтың есімін ерекше атауымыз керек. М. Шолохов және В. Пикуль атындағы Халықаралық сыйлықтардың лауреаты, «Парасат» орденінің иегері Сәбит Досанов ақын жайында «Екінші өмір» атты роман жазған. Роман 1982 жылы «Жазушы» баспасынан шықты [2].  С. Досанов өзінің "Қазақ поэзиясына бағына жаралған ақын" деген тақырыпта "Қазақ үні" газетіне берген сұхбатында: "Қасымның көркемдік құпиясы әлі ашылған жоқ. Бәріміз Қасым-ұлы ақын деп айтамыз. Алайда, Қасымның несімен құдіретті, несімен талантты, оның ерекшелігі неде, көркемдіктің құпиясы қайда, кілті қайда, жаңашылдығы неде екенін зерттеушілер айтуы керек. Мұны, әлі, ешкім айтпады. Қасым өлеңдерінің текстологиялары әлі бір ізге түскен жоқ. Оны білетін адамдар азайып бара жатыр. Соны білетін үлкен ғұламалардың бірі академик Серік Қирабаев, Қасым туралы алғаш мақала жазған адамдардың бірі. Осы кісілер тірі тұрғанда текстологиясын көрсетіп, бір ізге түсіру керек. Одан кейін ақынның кейбір жинақтарында Сталинге, Ленинге байланысты сөздер және Совет деген сөздер алынып тасталып жүр. Бұл дұрыс емес. Сол қалпында беру керек. Бұл заманның рухын беріп тұрған нәрсе. Астына тек жылын көрсету керек. Қасымның мынадай сөзі бар екен. Қасым өзі тапсырыспен де өлеңдер жазған ғой. «Социалистік Қазақстан» көбінесе осыған береді екен.Себебі Қасым жылдам және керемет етіп жазып беретін болған..."[3] Жазушының осы пікірі Қасым Аманжоловтың аударматануға қосқан еңбегіне де байланысты айтылған деп есептейміз. Қазақ әдебиетінде Ғалым Жайлыбай,  Құралбай Несіпбекұлы, Мәуен Хамзаұлы, Амангелді Кеңшілікұлы, Серік Ақсұңқарұлы, Дидар Амантай, Мағауия Сембай, Құралай Мағиқызы, Нұрлыхан Қалқаманұлы, Жанат Жаңқашұлы, Қансейіт Әбдезүлы, Өмірхан Әбдиманұлы, Бауыржан Жақыпты Қасым ақынның тағдыры мен шығармашылығы жайында  зерттеуге, насихаттауға үлес қосып, ой-пікірлер, ғылыми зерттеулер жазып, келешек ұрпақтың ақын шығармаларымен танысуына  ықпал еткен әдебиет өкілдері деп айта аламыз. Әрине, ақын шығармаларын зерттеуге  үлес қосқандар тізімі мұнымен шектелмейді. Сонымен қатар «Қасым» әдеби журналының, сайтының атқарып жүрген қызметтерінің айрықша екендігін мойындауымыз керек. Қасым тақырыбы әлі де зерттеулерді қажетет етін мәңгілік тақырыптардың бірі деп есептейміз.
Қасым Аманжолов - көркем аударма   шебері. Жақсы аудармашыға қойылатын негізгі талаптардың бірі өзі аударатын тілді өте жақсы меңгеруі тиіс. Ал Қасым Аманжолов орыс тілін жетік білген. Ақын аударма жасағанда түпнұсқаның ойын, көркемдігін бұрмаламай дәл беруге тырысқан. авторымен кейде жарысқа түскендей, кейде соның рухына бойлап, ауытқымай жеткізуге жан салады.
Қасым Аманжолов ағылшын әдебиетінің ірі өкілі Д.Г. Байронның, орыс поэзиясының өкілдері А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, Н. Некрасов, А.Твардовский, Т. Шевченко, тәжік ақыны Мирасаид Миршакар, парсы поэзиясының классигі Низами Гәнжәуиден т.б. шығармаларын  қазақ тіліне аударған. Қасымның аудармашылық қызметіне әділ бағасын берген Сырбай Мәуленов болды. Сырбай ақын: «Аударма деген екі адамды бір таудың қос шыңындай, бір қолдың екі саласындай, бір еменнің егіз бұтағындай бір-бірімен туыстыратын алтын көпір», деп айтып отыратын. Қасым аударма жасарда тұпнұсқаның бүкіл жаратылысын жан-жақты барлап, бай образды, терең сезімді ойына тоқып, оның ауасын жұтып, қан тамырының лүпілімен бірге соқтыратын. Ол шығарманың қалай, қандай жағдайда туғанын, әрбір ой астарын, сөз құпияларын терең зерттейтін. А. Пушкиннің «Қысқы кешін» аударып болғаннан кейін де ол жариялауға асыққан жоқ. «Қысқы кештің» әні мен сөзін домбырада, скрипкада, сырнайда қайта-қайта орындап, өлеңнің ұйқас-ырғағын, өлшемін, әуенділігін, дыбыс сазын барынша тексергенін мен жақсы білемін. Музыкалық аспаптардың бәрінде еркін ойнайтын Қасым аударып отырған өлеңінің ырғағына, музыкасына көп көңіл бөлуші еді" - , деп айтқан болатын[4]. 
	Владимир Владимирович Маяковский танымал орыс ақыны. Оның өзіне ғана тән айрықша стилі, өлең ырғағы мен ерекше әуезді поэтикалық тілі бар.  Ақынның “Шалбарлы бұлт”, “Соғыс және бейбітшілік” , “Адам” , “Сүйемін”, “Бұл туралы”, “Владимир Ильич Ленин" т.б. поэмалары бар. Ақын өз шығармаларында  қоғамдағы бюрократизмді, сол замандағы тоталитарлық жүйені қатты сынап, оны әшкерелей білген. Белгілі әдебиеттанушы, аудармашы Айқын Нұрқатов 1954 жылы «Владимир Маяковский және қазақ совет поэзиясы» тақырыбына кандидаттық диссертация қорғаған. Қазақ тілінде ақынның шығармалары 1941  жылы “Бар дауыспен” және  1950 жылы “Таңдамалы өлеңдер” деген атпен жарық көрген. В.Маяковский шығармаларын қазақ тіліне І. Жансүгіров,                      Е. Букетов, Т. Жароков, Ғ. Орманов, Қ. Бекхожин, М. Әлімбаев, Х. Ерғалиев, М. Мақатаев, Қ. Тоғызақов, К. Салықов т.б. аударған. 
Ақын аудармаларының ішінде көркемділігі мен құндылығы жағынан ерекшеленетін бір топ аудармалары бар. Бұл аудармаларды ақын                          В. Маяковскийден жасаған. Ол В.В. Маяковскийдің "Мәжілісқорлар", "Бөріктен", "Қоштасу", "Бар дауыспен", "Аламыз жаңа винтовка", "Ұқсас ұрандар" деген  өлеңдерін аударған.  Кейбір ақындардың  өлеңдерін аудару оңайға түседі, ал кей ақындардың өлеңдері күрделі, сөз саптауы ерекше   болады, сондықтан да аудармашыларға қиындық тигізеді. Осындай ақындардың бірі деп біз В.Маяковскийді есептейміз. Ақын өзі де осыған байланысты: “Менің өлеңдерімді аударудың айрықша қиындығы мынада – мен өлеңге қарапайым, ауызекі сөйлеу мәнерінің сөз саптауын енгіземін, мысалы, “светить – и никаких гвоздей” дегенді аударып көріңізші, ара-тұра бүкіл өлең кәдімгі әңгімелесу сияқты болып кетеді. Мұндай өлеңдер тілдің жүйесін тұтастай түйсіне алғанда ғана түсінікті әрі тапқыр болып көрінеді”, -деп жазған болатын [5, 183]. Яғни, Маяковский өз шығармаларының ерекшелігін, күрделілігін білген.
	"Қасым Аманжоловтың артында қалған әдеби мұрасы сөз еткенде, оның соқталы-соқталы сегіз позма қалдырғанын және сол жылдарғы өз тұстарының арасында батыс пен шығыс классиктерінің шығармаларын аударуда нағыз ақындық шабытпен аса зор еңбектер сіңіргенін алдымен тілге тиек еткеніміз дұрыс. Пушкиннің «Полтавасы», Лермонтовтың «Маскарады», Низамидің «Ләйлі мен Мәжнүні», Шота Рустевелидің өлмес мұралары ақынның аудармасында жаңаша құлпырды және тұпнұсқадағы төлтумалықтан - телтумалыққа көтерілді. Ішкі суреткерлік түйсігі, өмірді түйсіну, бағалау құдіреті аса әлеуетті ақынның аталған ұлы жандардың шығармаларын шынайы көркем тілмен,тереңнен сыр тарта тәржімалауына мүмкіндік берді", - жазушы Смағұл Рахымбек ақын аудармаларының маңызына тоқталған. Бұл пікірдің дұрыстығына ақын аудармаларымен танысқанда куә боламыз.
Поэзиялық шығармаларды аударушыларға қойылатын негізгі талаптардың бірі оқырманға түпнұсқаның әсерін жеткізу. Ұлттық әдебиетіміз аудармасыз дами алмайтыны белгілі жайт. Классик ақындардың аудармалары арқылы қазақ ақындары поэзияның озық үлгілерімен таныса алады. Еліктеушілік пайда болады. Маяковскийдің басқа ақындарға ұқсай бермейтін өзіндік өлең шығарғанын да білеміз.  Осы туралы филология ғылымдарының докторы, профессор З. Бисенғали сол кездері ең көп аударылған Маяковский поэзиясы болатын. Себебі, ол сол дәуірдегі ең беделді фигура деген болатын. Осындай күрделі ақын поэзиясын аударған Қасымның да аудармашылық талантына куә боламыз. Ақын орыс халқының ұлы ақындарының шығармаларын көп оқыды, олардан үйренді, аударма жасау арқылы олардың өлең жазу шеберлігімен қазақ ақындарын таныстырды. Ол орыс әдебиетінің көрнекті ақын-жазушыларының шығармаларын аудару арқылы ұлттық әдеби мұрасына жақындатуға тырысты.
1940 жылы Қасым Маяковскийдің он шақты өлеңін аударып 1941 жылы "Бар дауыспен" деген атпен жеке жинақ етіп жариялады. Жинаққ акірген бір аударма өлеңін талдап көрейік.
Владимир Маяковский «Прозаседавшиеся» атты сатиралық өлеңін  1922 жылы жазған. Қасым Аманжолов өлеңді "Мәжілісқорлар" деп аударған. Түпнұсқа 69 жолдан тұрады, ал аударма нұсқада 65 жол.
Түпнұсқа:
Чуть ночь превратится в рассвет,
вижу каждый день я:
кто в глав,
кто в ком,
кто в полит,
кто в просвет,
расходится народ в учрежденья.
Обдают дождем дела бумажные,
чуть войдешь в здание:
отобрав с полсотни —
самые важные!-
служащие расходятся на заседания.  [5,45]
Аударма нұсқа:
Түн ауысып,
Таңға айналса болды тек,
Күнді көрем:
Жөңкілген жұрт лек те-лек,—
Басқармаға,
Комитетке,
Полит пенен
Просветке
Ағылған жұрт қызметке.
Кеңсесіне кірісімен қызметкер,—
Жауды жаңбыр — жауды қағаз бір
Елуінен ерек алып біразын, нөсер.
Мәжіліске енді қайқаяды сабазың. [6,151]
	Аудармашы түпнұсқадағы автордың стилін, ұлттық ерекшелігі мен уақыт межесін дұрыс түсінген. Аударма адекватты аударылған, өйткені тәржімашы орыс халқына тән реалийлерді сақтаған. Мысалы "полит, просвет, комитет" сияқты сөздер аудармада сақталған, сонымен қатар аудармашы автордың ойын оқырманға жеткізе білген, яғни өлеңнің ырғағы мен автордың айтар ойы сақталған. Аудармада өлең жолының қысқаруының өзі аудармашының қазақ мәдениетіне сай аударғандығын көрсетеді. Ал кейбір жерлерінде компенсация, генерализация, конкретизация әдістерін қолданғанын айтуға болады, бірақ автордың стиліне нұқсан келмеген, мағына мен ой сақталған. Аудармашы Қасым Аманжолов Маяковскийдің сатиралық өлеңін аудармас бұрын, оны алдын -  ала талдап, өлең жолдарын  ұғынып, орыс тілінің дәстүрін сақтай отырып, қазақ оқырманына әсерлі де эмоционалды-экспрессивтілігі жағынан дәл жеткізе білген.
Түпнұсқа:
Через час:
ни секретаря,
ни секретарши нет —
голо!
Все до 22-х лет
на заседании комсомола.[5,45]
Аударма нұсқа:
Сағаттан соң
Хатшылардың бірі жо қ,
Кеңседе жан—тірі жоқ.
22 жасқа дейін барлығы
Комсомолдың мәжілісінде дағдылы. [6,151]
Түпнұсқада 6 тармақ болса, аудармада сол алты тармақты біріктіріп, қысқартып бесеу жасаған. Автор «секретарь», «секретарша» сөздерін бекер қолданып отырмаса керек. Бірі ер адамды, екіншісі әйел адамды білдіреді. Яғни, комсомол дәуірінде әйелдер мен ерлер тең деп жарияланған, әйелдерге бостандық берілген. Оған дейін әйелдердің шаруасы – үй тіршілігін жасау, күйеулеріне жақсы жағдай жасау ғана болса, енді әйел заты еркектермен теңдесіп, кеңселерде, зауыт-фабрикаларды жұмыс жасау, ер секілді мемлекеттік орындарда жұмыс жасау, өз пікірлері мен ойларын анық айта алу секлді правоға ие болады. Автор, мына жерде соны мегзеп тұрған секілді. Яғни, комсомол жиналысында ерлер де әйелдер де бастықтардың жиынды ұзаққа созуы себебінен тапжылмай отыруға міндетті екенін айтады. Яғни, жалпы бүкіл фельетондық өлеңнің басты идеясы – жиналыстың тым ұзақ уақытқа созылуы, ондайлық ұзақ мерзімнің қажетсіздігі, оның адамды мезі ететіндігі, шаршататындығы. Аудармада автордың айтқысы келген ойы сақталған. Алайда, құрылымы жағынан өзгерістерді байқаймыз. Түпнұсқаны оқығанда белгілі бір саздылық, ырғақтық, ойнақылық байқалады. Ал, қазақ тіліндегі аудармада ондай ырғақ жоқ болғанымен, ұйқас сақталған.  
Түпнұсқа:
Снова взбираюсь, глядя на ночь,
на верхний этаж семиэтажного дома.
«Пришел товарищ Иван Ваныч?» —
«На заседании
А-бе-ве-ге-де-е-же-зе-кома».[5,45]
Аударма нұсқа:
Тағы өрледім,—
Түнге көзім түсті де,—
Жеті қабат үйдің дәл ең үстіне.
«Иван Ваныч келді ме екен?» –
Жоқ онда!
– Мәжілісте отыр,
А-бе-ве-де-же-комда.  [6,151]
	 Түпнұсқа 5 жол болса, аудармада ол 7 жолмен берілген. Мәтіннің бас жағы өте сәтті аударылған, «Снова взбираюсь, глядя на ночь, на верхний этаж семиэтажного дома» - «Тағы өрледім, Түнге көзім түсті де, Жеті қабат үйдің дәл ең үстіне», 3 жол болса да түпнұсқаның ойын дәл берген. Ал келесі  жолдарда аудармашы өз тарапынан «Жоқ онда!» - деген лепті сөйлем қосқан. Бірақ бұл аудармаға ешбір нұқсан келтірмеген. 
Түпнұсқа:
Утро раннее.
Мечтой встречаю рассвет ранний:
«О, хотя бы еще
одно  заседание
относительно искоренения всех  заседаний!» [5,45]
Аударма нұсқа:
Таң сәрі.
Таңмен бірге ойладым әр нәрсені,
«О, шіркін-ай,
Тағы бір мәжіліс өтсе екен,
Бар мәжілісті сол құртып бір кетсе екен»[6,151]
Бұл өлең шумағында автор бірінші тармақ пен төртінші тармақты ұйқас етсе, екінші тармақ пен төртінші тармақты ұйқас еткен, жалпы осы төрт тармақ та ұйқасады деп айтуға а болады. Өйткені соңғы дыбыстардың бір-біріне ұқсас-ұйқастылығы анық. Ал аудармада мұндай заңдылық сақталмаған. Соңғы екі тармақ қана қайталанып тұрған сөз есебінен ғана ұйқасады деуге болады. Десек те, барлық ой нақты әрі дұрыс аударылған. Экспрессия, әсер дәл түпнұсқадағыдай болмаса да, өзіндік ерекшелік аудармада бар. 
Біз өлеңнің үзінділерін ғана алып, салыстырдық. Профессор                    Б. Жақыптың: "Әсіресе Лермонтов пен Маяковскийдің жан-дүниесі ақынға соншалықты жақын әсер етті", - деген пікірі Қасым неліктен Маяковскийді көп аударды деген сауалға жауап береді. Қасым Маяковскийді өзінің дүниетанымына, жүрегіне жақын болғандықтан аударған. Осы себепті түпнұсқа мен аударманың арасындағы үйлесімділікті, әуезділікті байқадық. Ақын, публицист, аудармашы В.Жуковский поэзиялық туындылардың аудармашыларын "Бәскелестер" деп атағаны белгілі. Аудармашы Қасым ақын да Маяковскиймен жарысқа түскендей, түпнұсқадан асып түскісі келетіндей әсер қалдырады. 
Қасым аудармаларын оқып отырғанда белгілі филолог, көркем әдебиет туындаларының шебер аудармашысы Лилианна Лунгинаның мына бір керемет сөздеріне еріксіз бағынасың: "Переводить - огромное счастье. Искусство перевода я бы сравнила только с музыкальным исполнением. Это интерпретация".
Ақиық ақын Мұқағали Мақатаевтың: «Қасым деген – қалғыған жанартау ғой!», - деп мойындауының өзі оның аудармашылық өнеріне де қатысты айтылған пікірдің бір қыры деп сеніммен айта аламыз.
	«Жазбаша аударма тек қана екі тілді, түпнұсқа мен аударманы  байланыстырмай, сонымен қатар әр түрлі мәдениеттерді, ұлттарды, тарихи дамудың әр түрлі дәуірлерін, өткен және бүгінгі күндерді байланыстырады»,-деген  Л.С. Бархударовтың пікірімен айтсақ, Қасым ақынның аудармаларын  орыс әдебиетімен қазақ әдебиетінің рухани байланысына септігін тигізген сәтті аудармалар қатырына жатқыза аламыз.
Қорыта айтқанда, талантты ақын Қасым Аманжоловтың аудармалары қазақ әдебиетінің рухани қорын толықтыратын баға жетпес туындалар,  қазақ әдебиетінің аударма өнері саласындағы елеулі табыстары. Сондықтан да аудармаларын зерттеуде әлі де атқарылатын істер көп деп есептейміз. 

Әдебиеттер тізімі:
1. " Қасым Аманжолов – қазақтың ұлттық ақыны" // "Ана тілі" газеті . -13.04.2011  
2. С.Досанов. "Екінші өмір". «Жазушы» баспасы 1982 ж.- 296 б.
3. Қазақ поэзиясына бағына жаралған ақын // "Қазақ үні". 06.09.2011.
4.  Дүлдүлдің дүбірі.// "Егемен Қазақстан" газеті. - 07.09.2011. 
5 Маяковский В: Стихотворения и поэмы. Детская литература, 2014 г.-317стр
6 Аманжолов Қ. Шығармалар:4 томдық /құраст. Ғ.Қайырбеков. -Алматы: Жазушы, 1977-1980 3 т.:Аудармалар. – 1980. - 262 б. 

М. МАҚАТАЕВТЫҢ АҚЫН Е.ЕВТУШЕНКО
 ПОЭЗИЯСЫН АУДАРУ ЕРЕКШЕЛІГІ 

	Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев  – қазақтың талантты лирик ақыны. "Аққулар ұйықтағанда”, “Шуағым менің” , “Соғады жүрек”, “Шолпан”, “Жырлайды жүрек”, “Өмір-өзен”, ”Өмір-дастан” және т.б. жыр жинақтары, сонымен қатар “Қош, махаббат!” деген прозалық шығармалардың авторы.
	Біз Мұқағалиды ұлы ақын, ақиық ақын дейміз, соның бір дәлелі ретінде өзі қалдырып кеткен мына жазбасына назар аударайықшы: «Менің қымбатты достарым! Егер сіздер шынымен менің өмірбаянымды, творчествомды зерттемек болсаңыздар, онда мен не жазсам, соның бәрін түгел оқып шығуды ұмытпағайсыздар. Мені өз өлеңдерімнен бөліп қарамауларыңызды өтінем. Естеріңізде болсын, менің өлеңім жеке тұрғанында түк те емес. Біріктіріп қарағанда ол поэма іспетті. Басы және аяғы бар. Ол кейде күлімдеген, кейде түңілген жанымның құдды дауысындай. Жалған күйініш, жалған махаббат пен қуаныш, өтірік патриотизм және тағы-тағылар поэзияның жаулары. Көпшіліктің көңілін аулау үшін, рухыңның ыңғайын табу үшін жазу керек. Әрбір жазатын адам оқырманды күлдіріп абыржыта алады (бәрі оның шеберлігіне байланысты), бірақ оның жанына кіріп, есіңде мықтап қалу үшін барынша ашық, сезімтал әрі түсінікті болу қажет. Кейде қарапайым түсіне білетін көпшілік сенің образдарың мен прообраздарыңды артқы қатарға ысырып тастайды. Әрбір оқырман көркем шығармадан өзін, өз жанының бөлшегін іздейді. Сондықтан мен өзімнің «Менім» арқылы жасырмай, жаппай өмірімнің шежіресін жасап шықтым. Жанымның мұңы мен қуанышы – бәрі сонда. Солар басқа жүректерге өз сәулесін түсіруге тиіс деп ойлаймын.
Сонымен, достар, бүкіл менің жазғаным, бар-жоғы бір ғана бүтін поэма. Адамның өмірі мен өлімі, қасіреті мен қуанышы туралы поэма. Егер нанбасаңдар, барлық өлеңімді жинап, бір жинаққа топтастырып көріңдерші. Естеріңде болсын, әрбір өлеңім өз орнында тұрсын. Яғни жылына және бойына қарай, сонан соң көз алмай оқыңдар. Сюжетіне көңіл аудармай-ақ қоюларыңа болады, ал композициясы мен архитектоникасына зер салыңдаршы. Егер мені содан таппасаңдар, онда ақын болмағаным!» [1]. Ақынның айтқанына алып, қосарымыз жоқ. Бүкіл поэзиясының құдіреттілігін осы пікіріне сыйдыра салған. Бұл ұлылық пен құдіреттіліктің айқын көрінісі. Оның поэзиясы, аудармалары ешқашанда өзінің құнын, қасиетін, көркемдігін жоғалтпайтын асыл мұралар екендігіне сеніміміз мол.
Осындай ақиық ақын Мұқағали өнердің  ең қиыны әрі қызықтысы саналатын аударма саласында  өзіне қолтаңбасын қалдырған. Ол                    У. Уитмен, У. Шекспирдің "Әсемдік солмау үшін", "Ысырапқор көзелім-ай, шашасың", "Сен сыйлаған асқар ойлар тұрғанда" т.б. сонеттерін,                         Р. Бернстің "Тэм Глен", Ф. Ансаридің "Күдік", А. Акопяннің "Революция ", А. Исаакяннің "Сократ " өлеңдерін, сонымен қатар Н. Тихонов,                         Е. Евтушенко, Ф. Моргуннің өлеңдерін  қазақ тіліне тәржімалаған. 1971 жылы  ұлы итальян ақыны  Данте Алигьеридің “Құдіретті комедиясының” “Тамұқ” деген бөлімін тәржімалаған.
	Белгілі қаламгер, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі Жақыпжан Нұрқожа: "Мұқағалидың аудармалары терең зерттеуді қажет етеді. Әсіресе, Дантенің «Құдіретті комедиясының» ақын тәржімалаған «Тамұқ» бөлімі ғажайып астарлы сырларды қойнына бүгіп, менің жұмбақтарымды кім ашады деп тосып отыр" деген болатын  жылдың  наурызында "Ана тілі"газетіне берген сұхбатында [2]. Яғни, Мұқағалидың аудармаларын толық зерттеудің, оның құндылығын, көркемдігін көрсете білудің уақыты келген сияқты. Бұдан ақын аудармалары зерттелмеген деген пікірден де аулақпыз. Осы мақаламыздың негізгі мақсаты Мұқағалидың аудармашылық құдіреттілігін көрсете білетін бірнеше өлең аудармаларын  саралау, артықшылығы мен кемшілігін көрсету болып табылады. Орыс халқының  атақты сыншысы В. Г. Белинский аударма туралы былай деген болатын: «Орыс тіліне аударылған шығарма орыс әдебиетінің туындысы…». Яғни, аудармашы Мұқағалидың аударма мұраларын қазақ халқының әдеби жәдігерлеріне қосуымызға  болады.
«Мәдениет» телеарнасында берген бір сұхбатында ақын,аудармашы Оразақын Асқар: "Аударма туралы айтатыным, біздің кез келген үлкен ақындарды алсаңыз, Пушкинді аударады, Лермонтовты, Евтушенколарды аударады. Мұқағали оларды аудармаған, Евтушенконың бір-екі өлеңі болмаса. Негізінен Мұқағалидың аударған екі-үш-ақ кісісі бар. Ол Шекспирді, Уитменді аударған. Ал «Құдіретті комедия» туралы басқаша айтар едім. «Құдіретті комедияның» авторы Данте мен Мұқағали тағдырлас. «Тамұқ» деген бір бөлімін аударған Мұқағали. Дантенің аталған комедиясы басында комедия деп аталыпты. Ақын қайтыс болғаннан кейін, жиырма жылдан соң«бұл құдіретті комедия ғой» деп, сыншылар сонда ғана осылай айта бастаған. Сол ақынның тағдырымен өзінің тағдырынан ұқсастық тауып, аударған", - деп ақынның қандай шығармалар аударуға көңіл бөлгендігінен хабардар етеді.
	М. Мақатаев  1974  жылдың мамыр айында Д. Қонаевқа хат жазған белгілі. Осы хатында ақын: "… "Қарлығашым, келдің бе?", "Мавр", "Дариға-жүрек" өлеңдер кітабым оқырмандар қолына тиді, Дантэ Алигьеридің "Адам әжуасындағы" "Тамұқ" бөлімін тұтас, Шекспир "Сонеттері" мен Американың демократ ақыны Уолт Уитменнің "Шөп шырайын" тәржімеледім"- , деп жазған.  Осы аудармалары туралы көптеген ғылыми мақалалар мен зерттеулер де жазылды. Сондықтан да біз осы мақаламызда аудармашының Евгений Евтушенко өлеңдерін қалай аударды, аудармада қандай тәсілді қолданды, аударманың артықшылығы неде т.б. мәселелерге тоқталамыз.
	Евгений Евтушенко 1932 жылдың 18 шілдесінде Ресейде туған. 1952-1957 жылдар аралығында  М. Горький атындағы әдебиет институтында білім алған. Ең алғашқы өлеңі 1949 жылы "Советский спорт" газетінде жарияланған болатын. Ал 1952 жылы "Разведчики грядущего" атпен ең алғашқы жыр жинағы шығады.  Дәл осы жылы КСРО-ның Жазушылар Одағының мүшелігіне қабылданады. Оның   "Бабий Яр" (1961 жыл), "Есенинге хат" (1965 жыл), "Прагамен танктер кетіп барады" (1968 жыл)  атты өлең-жырлары бар. Ал 1990 жылдардың басында Америкаға орыс әдебиетінен дәріс оқу (Оклахома штатындағы Талса университеті) үшін кетеді.
 	Әділ Ахмет "Егемен Қазақстан" газетінде 2011 жылдың шілде айында "Моцарт – Мұқағали" (Ақын рухымен сырласу) деген мақаласын жариялайды. Мақалада : "Мұқағали Мақатаевтың басқа қазақ ақындарынан ерекшелігі ол қазақ тілінің ғана уызына қанып қоймай, орыс, француз тілдерін де жақсы білетін еді. Оның аудармалары өз туындыларындай қазаққа етене жақын болды. Ол аударған Шекспирдің сонеттері, Уолт Уитменнің өлеңдері, Дантенің «Құдіретті комедиясы» («Тамұқ» бөлімі) көркемдік қуатын жоғалтпай қазақ оқырмандарымен табысты. Ал «Моцарт жаназасы» (реквием) – ақынды әлемдік кеңістікке көтеріп, әлемдік өлшеммен жазылған классикалық шығарма желісін психологиялық азапты муза мен музыка құдіретіне сыйғызып, өре білген ақын бар талантын сарқа жұмсаған", - деп ақынның аудармашылық шеберлігіне  байланысты өзінің жоғары бағасын берді [3].
	Ақын Е. Евтушенконың өлеңдері дүние жүзінің жетпістен аса тілдеріне аударылған. Мұқағали ақының өзі поэзиялық шығарманы аударуда ең бастысы  ойға көңіл бөлуді ойлау керек деген  қағиданы ұстанған. Е. Евтушенко поэзиясын қазақ тіліне Ж. Нәжімеденов,                      Т. Молдағалиев, Ф. Оңғарсынова, С.Асанов, С.Ақсұңқарұлы, К.Мырзабеков, Қ.Шайзадинов, Ә.Әбілтай т.б. аударған. 
Мұқағали ақын Е.Евтушенконың "Гүлдер мен оқтар" өлеңін тәржімалаған. Евгений Евтушенко  жылы "Цветы лучше пуль" деген өлеңін 1970 жылы жариялайды. Евгений Евтушенконың осы өлеңі Кент университетінде атылыс  салдарынан  қайтыс болған Эллисон Краузеге арналған. Эллисон Краузе ең үздік студенттердң бірі болған. Қайғылы оқиға Огайо штатының (АҚШ) Кент қаласында Вьетнамдағы соғыс болып жатқанда әскерге қарсы әрекет кезінде орын алған. 19 жасар Аллисонсың соңғы сөздері : «Гүлдер оқтан жақсы», - болған екен.  1970 жылдың 4 мамырында Кент университетінің студенттері Камбоджаға басып кіру басталғанға дейін екі күн бұрын наразылық шеруін өткізуге дайындала бастайды. Алайда, үкімет  шерудің  өткізілуіне қарсылық танытады.  Огайоның Ұлттық гвардиясы бейбіт шеруді тоқтатуға келеді. Бейбіт шеруге қатысқан студенттер мен гвардия сарбаздарының арасында қақтығыс болады. Нәтижесінде 9 студент жараланып,  оның 4-уі қайтыс болады.  Нақты оқиғаға негіз болған өлеңнің аудармасына талдап көрейік.
Түпнұсқа:
Тот, кто любит цветы, 
Тот, естественно, пулям не нравится. 
Пули - леди ревнивые. 
Стоит ли ждать доброты? 
Девятнадцатилетняя Эллисон Краузе, 
Ты убита за то, что любила цветы. 
Это было 
Чистейших надежд выражение, 
В миг, 
Когда, беззащитна, как совести тоненький пульс, 
Ты вложила цветок 
В держимордово дуло ружейное 
И сказала: “Цветы лучше пуль”.[4]

Аударма нұсқа:

Гүл сүйген жан,әдетте,
                    оқалдында оңар ма?
Кінәмшіл бикеш-оқ деген,
                     рақым күтіп болар ма?
Гүлді сүйдің, 
                     сондықтан қазылып қойды молаңда.
Мөп-мөлдір үміт белгісін,
                      таныттын шақта тарынған,
Аумай бір ардың қанынан,
                      нәп-нәзік адал тамырдан.
"Оқтардан гүлдер артық",-деп,
                      оқпаны жуан қаруға,
Қолыңнан сенің, Аллисон,
                      шоқтары гүлдің тағылған. [5,354]

Түпнұсқада осы үзінді мәтіні 13 жолдан құралса, аудармасы 16 жол өлеңді құрайды. Аудармашы тарапынан қосу болғанымен де, өлеңді адекватты аудармалар қатарына жатқызамыз. «Тот, кто любит цветы» - «Гүл сүйген жан» деп көркем аударылса, «Тот, естественно пулям не нравится» - «оқ алдында оңар ма?» - деп антонимдік аударма болып, әрі сұраулы сөйлем ретінде аударылған. «Ревнивая леди – Кінәмшіл бикеш», ледидің бикеш болуы сәтті эквивалент, алайда ревнивая сөзінің кінәмшіл болуы сәйкес келе бермейді. Ревнивая – қызғаншақ болса, кінәмшіл орысшасында щепетильная болар еді. «Стоит ли ждать доброты» дегеннің «Рақым күтіп болар ма?» болып сұраулы түрде аударылып, адекватты қолданылған. «Ты была убита» дегенді аудармашы «қазылып қойды молаң да» деп алған, түпнұсқада «мола» сөзінің жоқ екені белгілі, және де қазақ салтында бұл сөздің мағынасы орыс салтынан бөлек, мүмкін аудармашы туындыны қазақ жұртына жақындатып, қабылдауға жеңіл болуы үшін тырысқан шығар.  Келесі жолдар біздің ойымызша, өте сәтті аударылған. Мысалы, «Это было, чистейших надежд выражение – Мөп-мөлдір үміт белгісін, таныттың шақта тарынған», «тоненький пульс» - «нәп-нәзік адал тамыр». Соңында өлең жолдары аудармада орындарын ауыстырғанын анық көруге болады. Төл сөз аудармада да төл сөз болып қалған. Ал шығармада кездесетін антропонимдерге келетін болсақ, қыздың аты «Эллисон» аудармада «Алиссон» болып, «Э» әрпі «А-ға» ауысқан. Бұл жерде М.Мақатаев транслитерация әдісін қолданған. Бұл әдісті қолдануының себебі, аудармашы қазақ халқының дыбыстық айтылым ерекшеліктерін ескере отырып, қолданған.
                  Түпнұсқа:

Встаньте, девочки Токио,
Мальчики Рима,
Поднимайте цветы
Против общего злого врага.
Дуньте разом на все одуванчики мира!
О, какая великая будет пурга!
Собирайтесь, цветы, на войну!
Покарайте карателей!
За тюльпаном тюльпан! [4]

Аударма нұсқа:

Токионың қыздары, жігіттері Римнің, аттаныңдар, тұрыңдар!
Гүл көтеріп, қарсы бар, ортақ  жауға, зұлымға,
Бүкіл әлем бақбақты ризамын үрлеп қалғанға,
Алапат бір қарлы дауыл тұрар еді- ау  жалғанда!
Қызғалдақтар, әсем гүлдер, жаңа ғана бұр жарған,
Қамданыңдар соғысқа, жазалаушы сұмдарға! [5,355]
	Берілген жолдарда ол қаза болған студенттерді шын көңілмен аяп, оларды гүл секілді қысқа ғана ғұмыры бар, гүл секілді нәзік етіп суреттейді. Енді ғана гүл болып ашылған өмірлерінің әп-сәтте аяқталғанына шын ақындық көңілмен қынжылады. Түпнұсқадағы автордың ойы аудармада сақталған, әрбір сөз сәтті аударылған деп айтуымызға болады. «Аттаныңдар», «қарсы бар» деген сөзді қосу арқылы аудармашы автордың өзге жастардың барлығына бой көтеріп, жауға қарсы шық деген үндеу айтады. Аудармашы автордың көңіл-күйін жақсы болжап тапқан. Аудармашы автордың өлең формасын, құрылымын мүдірмей сақтамағанымен, ұйқастық қатарлар түпнұсқадан әлдеқайда әсерлі шыққан. Түпнұсқадағы «О!» қаратпа сөзіне де аудармашы қазақ тіліндегі альтернатива тауып, «-ау» шылауын жалғап, осы тармаққа дәлме дәл мағына үйлестіріп тұр. Аудармада түпнпұсқадағы тнысы белгілер де сәйкесінше сақталған. Негізінен, сәтті аударма – мазмұны мен пішіні сақталып, үйлесім тапқан аударма болмақ. Сондықтан берілген аударманы сәтті аударма деп есептейміз. 
Түпнұсқа:

За тюльпаном тюльпан, 
За левкоем левкой, 
Вырываясь от гнева 
Из клумб аккуратненьких, 
Глотки всех лицемеров 
Заткните корнями с землей! 
Ты опутай, жасмин, 
Миноносцев подводные лопасти! 
Залепляя прицелы, 
Ты в линзы отчаянно впейся, репей! [4]

Аударма нұсқа:

Қызғалдақтар, әсем гүлдер,
 жаңа ғана бұр жарған,
Қамданыңдар соғысқа, 
жазалаушы сұмдарға!
Өшір үнін,
 кекті ашумен атылыңдар қырлардан,
Екі жүзді жымысқыдан ада болсын бұл жалған !
Мата жсмин кемелерді өлім сықап тиелген,
Сен,ошаған, қарауылға қадал дағы, иемден![5,355]

Орыс тілінен аударылған бұл шығарма түпнұсқа мағынасын толық ашып тұрған секілді. Аудармашы өз жанынан сөздер қосқан. Түпнұсқаның жалпы стилі мен формасы бұзылған, десек те қазақ тіліне қазақы өлең формасында аударылған. Аударманы оқыған адам ерекше күш пен әсер алатын секілді. Орыс тіліндегі өлеңді, яғни түпнұсқаны оқығанда алатын әсер мен аударманы оқығанда алатын әсер мүлде бөлек секілді. Мысалы, түпнұсқадағы «за тюльпаном тюльпан» деген сөзі сөзбе-сөз «қызғалдақтан қызғалдақ» деп алар болса өлеңге тән көркемдік жоғалар еді.  Аудармашы түпнұсқаның екі тармағын бір тармақпен беріп, өз жанынан сөздер қосқан. Түпнұсқада «жаңа ғана бүр жарған» деген сөз де мағына да жоқ, бірақ аудармашының бұл сөзі өлеңді әдемі етіп тұр. "Глотки всех лицемеров, Заткните корнями с землей!"- деген жолды М. Мақатаев "Екі жүзді жымысқыдан ада болсын бұл жалған ! "–деп аударыпты. Осы жолда түпнұсқа сөздері аударылмаған. Өлеңнің жалпы мағынасы мен мазмұнын түсінген аудармашы еркін аударма жасаған. Солай дегенменде қазақ оқырмандарының жүрегіне жол табатын бұл аударма түпнұсқадан асып түседі десек те болады.   
Түпнұсқадағы ең басты мағына оқ пен гүл. Өмірде осы екі нәрсеге қарсасақ екі түрлі бір-біріне мүлде қарама қарсы зат екендеріне көз жеткіземіз. Евгений Евтушенконың осындай ең сұсты, қорқынышты, суық нәрсе мен ең нәзік, әсем де көркем нәрсені салыстырып жазған өлеңі өз дәрежесінде қазақ тіліне аударылып өз оқырмандарын тапты деп ойлаймын. 
Аудармада өлеңнің ең басты өлшемі – мағынасының жеткізілуі болса, бұл аудармада ең басты мәселе орындалып тұр. М. Мақатаев қазақтың ақиық ақыны екенін барлығымыз білеміз, мойындаймыз. Орыс халқының өлеңдеріне жасаған осындай аудармасын көріп, тағы да бір ақынымыздың сөз саптауы мен өзіне тән ерекше шеберлігіне бас игендей боласың.
«Жақсы аударма – тіл қадірін танытудың да сенімді жолы. Аудармада төлтума мен телтума тайталасады. Яғни, автор мен аудармашы өзінше бір өнер жарысына түседі дейміз. Олай деп айту аздық етеді. Аудармада солар арқылы тіл мен тіл де жарысқа түседі. Тіл мен тілдің жарысы түптеп келгенде, бейне бір ел мен елдің өнер жарысы десе де болады. Демек, аударма – ұлтыңның ұлылығын, еліңнін елдігін дәлелдеудің бір жолы»,-деп  С.Абрахмановтың көркем аударма туралы айтқан пікірі Мұқағали Мақатаев жасаған аудармаларға байланысты  айтылғандай [6,141].
"Второй период творчества М.Макатаева, на наш взгляд, включает в себя время работы поэта над переводами европейских классиков. Сборники сонетов У. Шекспира и «Листья травы» У.Уитмена, “Божественная комедия” Данте Алигьери мастерски переложены на казахский язык, эти переводы стали достоянием родной поэзии. О новаторском отношении поэта к переводам говорит такой факт. Мукагали, переводя Данте, добавил к строке “Божественной комедии” два слога, и знаменитые терцины рифмовал, не разделяя на перекрестную рифму. У Мукагали в терцинах-трехстишиях, из которых состоит поэма, рифмуются все три строки! В результате получился чеканный казахский стих! Стих, изумительный по своей структуре и слогу",- ақынның 80 жылдық мерейтойына байланысты жазылған "Ақын жүрегі" атты мақаласында ақын, аудармашы, Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі Орынбай Жанайдаров Мұқағали Мақатаевтың аударма қызметіне жоғары баға берген.
"Ғажайып талант иесі Мұқағали - Алланың бізге нағыз бере салған адамы. Кез келген нәрсені ол жай ғана сөзбен жаза салады, бірақ сол қарапайым ғана өлеңдегі ұйқас, ырғақ, ой, сезім өзара үйлесе келіп ғажайып үндестік табады,"-деп ғалым С.Дәуітов айтқандай ол жасаған аудармаларының өзінде де ақынның қолтаңбасы айқын көрініп тұрады.
Ақын аудармалары болашақ ұрпақтың асыл   қазынасы болып мәңгілікке қалатынына сенімдіміз. 

Әдебиеттер тізімі:

1. Мұқағали Мақатаев — Авторлар. // Kitap.kz. 
2."Ана тілі" Ұлт  газеті // 16 наурыз 2015  жыл.
3."Егемен Қазақстан"газеті // 20  шілде 2011 жыл.
4. Евгений Евтушенко - Цветы лучше пуль - Hip-Hop.Ru. 
5.М.Мақатаев. Толық шығармалар жинағы. Том 3- Алматы : Жалын, 2002. - 335 б.
6. С. Абдрахманов. Біздің Пушкин. Астана, 1999- 186 б

БІРІНШІ ТАРАУҒА БАЙЛАНЫСТЫ ПЫСЫҚТАУ СҰРАҚТАРЫ:

1. "Мен Қазақпын!" поэмасының жазылу тарихын әңгімелеп беріңіз?
2.  "Мен Қазақпын!"поэмасының аударылу ерекшеліктеріне тоқталыңыз. 
3. Аудармашы Р.Казакованың негізгі аудармалары туралы не білесіз?
4. Поэманы орыс тіліне аудару кезінде қолданылған негізгі тәсілді атаңыз.
5. Ж.Молдағалиевтің өмірі мен шығармашылығын зерттеген ғалымдар еңбектері туралы айтыңыз.
6. Олжас Сүлейменовтің "Адамға табын, Жер енді" поэмасының қазақ тіліне аударған аудармашы туралы айтыңыз.
7. Поэманы аудару барысында қолданылған әдістерді нақты мысалдар арқылы көрсетіңіз.
8. Аудармадағы құттықтау сезімді аудару ерекшеліктері қандай?
9. Қ.Аманжоловтың өмірі мен шығармашылығы туралы айтыңыз.
10. Қ.Аманжолов өз аудармаларында ең көп қолданған тәсілін анықтаңыз.
11. Қ.Аманжоловтың аудармаларына арналып жазылған мақалаларға сараптама жасаңыз.
12. В.Маяковский поэзиясының қазақ тіліне аудару тарихына тоқталыңыз.
13.  " Қасым Аманжолов – қазақтың ұлттық ақыны" деп аталатын мақаланы талдап беріңіз.
14. М.Мақатаевтың аудармаларына тоқталыңыз.
15. Е,Евтушенко поэзиясы қазақ тілінде.
16. Е,Евтушенко поэзиясының жаңашылдығы неде?
17. «Гүл сүйген жан» деген аударманың мағынасын талдаңыз.
18. Оқ пен гүлдің мағынасын ашып беріңіз.
19. Эллисон Краузе туралы не білесіз?
20. С.Абрахмановтың көркем аударма туралы айтқан пікірі

ІІ ТАРАУ

ҚАЗАҚ ПОЭЗИЯСЫНЫҢ ОРЫС ТІЛІНЕ АУДАРЫЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Н. ЧЕРНОВА ҚАЗАҚ ПОЭЗИЯСЫН АУДАРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Қазақ поэзиясының орыс оқырмандарының танысуына орасан зор үлес қосып жүрген аудармашылардың бірі - Н.М.Чернова. Аудармашылықпен  үзбей айналысып келеді. 
Н.М.Чернова Павлодар облысының Баянауыл ауданында дүниеге келген. Ол белгілі  ақын, аудармашы, әдебиет сыншысы. Қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. Оның  «Возраст августа», «Цветущий саксаул», «Помню», «Бродячие сюжеты» , «На два голоса», «Только о любви» , «Небесный Дом», «Птица, залетавшая к ангелам» т.б. кітаптары бар. Өлең жазуды он жасынан бастаған. Халықаралық "Алаш "әдеби сыйлағының және "Құрмет" орденінің иегері. Ұзақ уақыт бойы  «Простор» журналының поэзия бөлімінің меңгерушісі болып қызмет атқарған.
	Н.М.Чернова Мағжан Жұмабайұлының, Мұқағали Мақатаевтың, Аққұштап Бақтыгерееваның,  Назкен Алпамызқызының, Қайырбек Асановтың, Шөмішбай Сариевтің, Жадыра Дәрібаеваның, Тұрсынай Оразбаеваның, Ақылбай Шаяхметтің, Баян Бекетованың, Бауыржан Жақыптың, Маралтай Райымбекұлының т.б. талантты ақындарымыздың шығармаларын орыс тіліне аударған. Аудармашының ең көп аударғаны Күлаш Ахметованың өлеңдері деп есептейміз. Ол  Күләш Ахметованың өлеңдерін орыс тіліне аударып, оны 1985 жылы "Жазушы" баспасынан «Возвращение аистов» деген атпен жариялаған. 
Н.Чернова аудару кезінде жолма жол аудару түрін қолданған. Жолма жол аударма деп түпнұсқаның мәтінін дәлме-дәл түсіріп беретін сөзбе сөзге жақындау аударманы айтамыз. Осы дәл түсірілген өлең жолдарын аудармашы көркем тілмен жеткізуі керек. Ал Н.Чернова бұл міндетті біршама орындай алған. Халықаралық «Алаш» сыйлығының лауреаты, Ғалым Жайлыбайдың «Қара орамал» кітабының  жолма-жол аудармасын С.Бексейіт, ал Н. Чернова көркем аудармасын жасады.	 
Жолма-жол аударған Сәбит Бексейіт ақын, Қазақстан жазушылар Одағының мүшесі, «Ғасыркешу», «Күннің шалқуы», «Келешек керемет», «Ел үмітін ер ақтар», «Құт қонған Қарағанды», «Ғасырластарым», «Назым-насыр», “Дүрия дүние” т.б. кітаптардың авторы.  Н.Ә.Назарбаевтың «Елім менің» атты  жырын 1997 жылы  тұңғыш рет орыс тіліне тәржімалаған. Сонымен қатар, А.Плещеевтің, А.Вознесенскийдің, Э.Межелайтистің, Ю.Марцинкявичюстің өлеңдерін қазақ тіліне сәтті аударған. Жолма жол аудармашы мен көркем аудармашы бірлесе отырып, сыншылар тарапынан жоғары баға алған аударма туындысын жариялады. 
Н.Чернованың аудармашылық қызметі жайлы жақсы пікірлер мерзімді баспасөз беттерінде үзбей жарияланып жүр. Мысалы, "По словам литературного критика Берика Джилкибаева, про Надежду Чернову поэт Мукагали Макатаев после перевода его книги сказал: «Я поражен, как русская поэтесса могла так проникнуть в казахский мир». Нужно, чтобы ее книги доходили до читателя». Біздің ойымызша, аудармашыға еңбегі туралы айтылған бұдан асқан жоғары баға жоқ деп ойлаймыз. Немесе жоғарыда айтылған Ғалым Жайлыбайдың «Қара орамал» кітабының орыс тіліндегі аудармасы туралы да біраз пікірлер айтылды. "Аудармашылар ұжымы поэмада селкеу тұрған бір сөз жоқ, жіптіктей, сөз арасы бөтен сөзбен былғанбағандықтан, сәтті аударылды деп бірауыздан ағынан жарылды",- деген болатын.[1,9] 
"Отраженное пространство: Казахстанская литература открыта миру" деген мақаласында Н.Чернова қазіргі кездегі аударманың ахуалына, жетістіктері мен кемшіліктеріне тоқталады. Өзіндік пайымдаулар жасайды.  Қайрат Бақбергеновтың аударма саласындағы еңбегіне жоғары баға береді. Мысалы, "Блестящие переводы делают Анатолий Ким (книги Ауэзова, Нурпеисова, Кекильбаева), Бахытжан Канапьянов (он лучший переводчик новой версии эпоса «Кыз-Жибек»), Валерий Михайлов (им недавно переведена драматическая поэма Ирана Гайыпа «Заклятие Коркута»), Татьяна Фроловская, которая много лет переводит Фаризу Унгарсынову, мощно, красочно прозвучал в ее прочтении и Махамбет. Татьяна Васильченко переводит не только с казахского, но и с курдского, а также с английского, причем английских поэтов читает в оригинале, как и Александр Загрибельный, который хорошо понимает еще и по-казахски и тоже переводит как казахских, так и английских поэтов. Много делает в переводе Ауэзхан Кодар. Любовь Шашкова, у которой есть переводы с казахского, уйгурского, сербского, своей почетной обязанностью считает перевод земляков-белорусов. С оригинала переводят казахских писателей Аслан Жаксалыков, Орынбай Жанайдаров, Майра Жанузакова, Бахыт Каирбеков. Продолжает плодотворно работать в переводе Герольд Карлович Бельгер, отлично знающий казахский язык. Титанический труд и настоящее подвижничество ради содружества литератур отличают поэта и переводчика Станислава Ли ",- деп қазіргі аудармашылардың еңбектеріне әділ бағасын береді [2,4]. Яғни, Н.Чернова өзі аударма жасаумен қатар аударманың өсіп-өркендеуіне еңбекетіп жүрген азаматтардың аудармаларының сапасын,көркемдігін көрсете білген зерттеуші ретінде де көрсете білді.  
"Надежда Чернова соңғы екі жылда жақсы еңбектенді. «Птица, залетавшая ангелам» повесі орыс ақыны Юрий Софиев өмірінен сыр шертеді. Софиев эмиграцияда жүрген кезде И.Бунин, М.Цветаева, Б.Вильде секілді тұлғалармен араласқан-ды. Надежда Чернова Юрий Софиевтың «Синий дым» мен «Вечный юноша», Ирина Кноррингтың «Золотые миры» атты жыр жинақтарын басып шығарды. Одан бөлек, Надежда Чернова әңгімелер, өлеңдер, аудармалар жинағын шығарды. Ол Ғалым Жайлыбайдың «Қара орамал» поэмасы мен Маралтай Райымбекұлының бірнеше өлеңін орысша сөйлетті", - деп «Простор» журналы Бас редакторының орынбасары, ақын, аудармашы Қ. Бақберген аудармашының соңғы кездердегі еңбегіне жоғары баға береді[3].
Белгілі ақын, Қазақстан Жазушылар одағы басқармасы төрағасының орынбасары, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты Маралтай Райымбекұлының өлеңдерін аудаған Н.Чернова түпнұсқадағы ойды, ақынның өзіне ғана тән ерекшелігін беруге тырысқан. Аудармашы оның  "Мұхаммедты растау" өлеңін " В поддержку Магомету" деп аударған.
Түпнұсқа:
А, дариға,
Батар күнге бататын,
Ант етейін атар таңға ататын.
Күллі әлемді тізерлетер алдыңа -
Мына менмін, айналайын, отаным!
  
Қатер төнсе қазақ дейтін ұлысқа,
Қаламымды айырбастап қылышқа,
Сенің қаның менің қаным болған соң,
Ең бірінші мен кірермін ұрысқа.
  
Мен туғанмын -
                     ер Мұхаммед өлген күн.
Мен болмасам,
                         жүрегіңді емдер кім?!
Хақ Мұхаммед айтып кеткен кешегі:
Келеді деп,
Келген ақын,
                     сол - менмін![4]
Аударма нұсқа:
Эх-ма...
На колени упав и поставив весь мир на колени,
Уходящему солнцу я клятву священную дам:
Коль на землю казахов падут смертоносные тени —
То сменю я на саблю перо и восстану я сам!
Я стреляю в рассвет моей клятвой, и целюсь я метко.
Восходящему солнцу я тоже с поклоном клянусь.
Вот он я, пред тобой, дорогое Отечество предков!
Мы с тобой одной крови — и первым я в драку ввяжусь.
Я родился в день смерти пророка небес Магомета.
Кто же, кроме меня, исцелит твоё сердце, Земля?
Как сказал Магомет:
«Он придёт. Ожидайте поэта!»
И явился поэт. И пришёл. Погляди — это я! [5,325]
	Түпнұсқа  17  жол, ал аударма нұсқа  14 жолдан тұрады. Қазақ елінің мәдени даму сатысына қарай аударма әдістерінің көптеген түрлері орын алғаны белгілі. Көркем аударманың негізгі түрлерінің бірі  еркін аударма. Еркін аударма, бұл тәсіл түпнұсқа тілін, әдеби ырғағын жетік білмеуден, түпнұсқаның өзіне тән ерекшелігін сақтаудан гөрі, аудармашының өзіне тиімділік жағын қарастырудан туады деп айтылады. Бұл пікірге толығымен қосыла алмаймыз. Кейбір кездері аудармашы еркін тәсілмен түпнұсқаның стилін,көркемдік құндылығын бере алатын болса әрине бұл тәсілді де қолдануға болады. Еркін аударма кезінде аудармашы шектен шығып, өз жанынан сөздер қосып не алып тастап, түпнұсқаның басын аяғына келтіріп, мүлде басқа туынды жасап жіберсе, оны аударма туынды деп айта алмаймыз, айтуға да құқығымыз жоқ. Біздің ойымызша, егер Н.Чернова өзінің аудармашылық талантына сенбесе аударма жасамаған болар еді. Қазақ әдебиетінде өзіндік қолтаңбасы бар, басқа ақындарға ұқсамайтын таланты бар, жастар өлеңдерін іздеп жүріп оқитын ақын Маралтайдың өлеңдерін аудармас еді?! Бұл біздің пікіріміз ғана. 
Түпнұсқадағы тебіреніс, аудармада шықпай қалғандай. Осы өлеңі туралы ақын бір берген сұхбатында былай деген екен: «Күллі Әлемді тізерлетер алдыңа, Мына Менмін, айналайын, Отаным!» – деп келетін «МҰХАММЕДТІ РАСТАУ» атты өлеңім бар еді. Осы өлеңімді оқығанда қасымдағы қаумалаған, мені қолпаштаған халықты көріп, шексіз әлемге айналып кеткендей әсерге бөлендім. Жырсүйер қауымның ілтипат-ықыласы мен құшағым гүлге толғанда әсерленіп кеттім. Залдың ортасында тізерлеп отырып, екі қолымды көкке көтеріп тұрып өлең оқыдым. Бейне бір аспанмен тілдескендей болдым..." Өлеңнің құдіреттілігі деген осы сезім шығар. Әрине, аудармашы да біраз еңбектенген. Орыс оқырманына ақынның өлең жазу ерекшелігін, өлеңнің көркемдігін біршама бере алған. Мұхаммед айтып кеткен ақын мен деудің өзінде қаншама астарлы ой жатыр. "Ау,дариға" "Эх-ма" деп берілген. Байқағанымыз өте сәтті шыққан. Орыс менталитетіне сай бере алған. Біз бұл мақалада нұсқаларды нүктесіне дейін талдап,салыстыруды мақсат еткен жоқпыз. Аудармашы Н.Чернованың қазақ ақындарының орыс оқырмандарына жеткізген, талай құнды аудармалар жасағандығын басты назарға алып отырмыз.
Тағы "Натюрморт" деген өлеңнің аудармасына тоқталайық.
Түпнұсқа:
Қалам қалған үстелінің үстінде,
Қағаз қалған үстелінің үстінде.
Шырақ әне, жағылмаған қалпында,
Құран міне, құран - құран қалпында!
  
Енді қайта батпастай боп күн тұрды,
Батса қайта атпастай боп бір түрлі.
Және бір тал сары гүл бар әдемі,
Гүл туралы айту жөн еді әуелі.
  
Кінәсі не қағаз бенен қаламның -
Түйіршігі тозаңданса ғаламның.
Айтпақшы, гүл құсқа айналған заматта,
Құран болса сүйеулі тұр сағатқа. [4]
Аударма нұсқа:
Осталась ручка на столе.
Лежит бумага на столе.
Вот лампа незажжённая во мгле,
А вот Коран — без серебра и злата.
И день стоит, но он лишён заката,
Похоже, и рассвета больше нет,
Зато цветок есть — лунный, жёлтый цвет.
О нём сказать бы правильней — прекрасный!
Но в чём вина бумаги и пера,
Что мир слетел с катушек, стал ужасный?
И, кстати, прислонён к часам Коран
И к птице обращён цветок атласный...[5, 331]
Аударма өте жақсы жасалған. Түпнұсқа мен аударма нұсқада 12 жолдан тұрады. Осы аударманы оқып отырғанда  ойға еріксіз В.Жуковскийдің :"Переводчик прозы-раб, переводчик поэзии-соперник" деген пікірі келеді. Аудармашы төртінші жолдағы "Құран міне, құран - құран қалпында!" дегенді "А вот Коран — без серебра и злата " деп өзгерткен. Ал "Түйіршігі тозаңданса ғаламның" деген жолдарды "Что мир слетел с катушек, стал ужасный?" деп орыс оқырмандарының менталитетіне сай берген. Бірақ бұдан аударманың көркемдігі кемімеген.
Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты,ақын Назкен Алпамысқызының негізгі мамандығы экономист. Оның «Жарқырап аспанымда күн тұрғанда», 
Әдебиеттанушы, филология ғылымдарының докторы, профессор Мүсілім Базарбаев ақын шығармаларына мынандай баға берген: "Өлеңдері қысқа, ойлы, философиялы болып келеді". Назкен Алпамысқызының өлеңдері дыбыс үндестігімен ерекшеленеді. Осындай өзінің асқар биігі мен стилі бар ақынның өлеңдерін аударған Н.Чернова аударманың еркін түрін қолданған. Оның бірнеше өлеңдерін көркем әрі түсінікті етіп аударған. Ақынның  "Егіз дүние" өлеңін "Жизнь и смерть" деп берген.
Түпнұсқа:
Тек пенденің аты сол пенде екен
Пенделігін білетін де кемде-кем.
Түңілмейік ғаламның өз заңынан, 
Жұлдыздың да ағып түсуі демде екен.
Ал, Өмір мен Өлім ұлы құбылыстар емес пе еді,
Теңбе -тең! [4]
Аударма нұсқа:
Божий раб, не кляни бытиё!
Даже звёзды с высот мирозданья
Вдруг срываются, мчатся в скитанья,
В миг любой чтоб сгореть, как быльё.
Но скажи, не равны ли величьем
Жизнь и Смерть на шесте своём птичьем?[5,79]
Аударма еркін аударылған. Оқырманға автордың ойы, стилін толық жеткізуге талпынған.Осы аудармаға байланысты жазушы, ақын, әдебиет саласы бойынша Нобель сыйлығының иегері И.А.Буниннің мына пікірін келтіруімізге болады: «Сөзді емес, күш пен рухты аудару керек». Өмір мен өлімді егіз дүние, өлімнің әр адамға ерте ме кешпе келетінін мойындайтын ақын өлеңін  аударуға батыл барған. Осының өзі аудармашының жетістігі. Жоғарыда айтқанымыздай аудармашы өзі ақын болғандықтан жан дүниесіне әсер ететін шығармаларды ғана аударған.
Филология ғылымдарының докторы, профессор, ҰҒА корреспондент-мүшесі, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, талантты ақын Бауыржан Өміржанұлы Жақыптың шығармалары орыс, түрік, украин, македон, түркімен, қырғыз т.б. тілдеріне аударылған. Ақынның «Аудитория», «Баспалдақтар», «Бір кеменің үстінде», «Парусь времени», «Аралым – арым, Балқашым – бағым», «Көзімнің нұры», «Айдындағы аспан» секілді кітаптары жарияланған. Қазіргі уақытта Бауыржан Жақып  ҚазМҰУ ректорының кеңесшісі қызметін атқарады. Б.Жақып поэзиясына Қазақстан Жазушылар одағы төрағасының бірінші орынбасары, Халықаралық Алаш сыйлығының лауреаты Ғалым Жайлыбай мынандай жоғары пікір берген  : " Бауыржан Жақып поэзиясы, оның табиғатты жырлаудағы лиризмі мен трагизмі, оның формалық, мазмұндық жаңашылдықтары, оның қазақ өлеңінде әже культін биік деңгейге көтергендігі, сан қилы кезеңдер жыныстарынан тұратын Берікқара секілді сан қырлы, сан қатпарлы Бауыржан Жақып болмысы, табиғаты жайлы әңгіме енді айтылады. Бауыржан Жақып кешіп келген елу жыл Берікқара тауы кешкен бес жүз миллион жылдай мазмұнды, мағыналы деп білеміз."
Аудармашы Н.Чернова талантты ақын Бауыржан Жақыптың бірнеше өлеңдерін аударған. Мысалы, ақынның "Әжемнің ұршығы" деген өлеңін "Бабушкино веретно" деп аударған.
Түпнұсқа: 
Қолыңнан шыққан сыйлықтар
Қонатын үйге құт болып.
Секундтар және минуттар
Иірілетін жіп болып. [6]
 Аударма нұсқа:
Но ты прядёшь, не разогнув спины, —
Мгновенья жизни в пряжу вплетены,
Твои подарки из овечьей шерсти
Особым смыслом до сих пор полны.[5,302]
Түпнұсқа мен аударма нұсқа 20 жолдан тұрады. Еркін аударма. Аудармашы өлең мағынасын қалдырып, өзінше жырлағандай әсер береді. Мысалы, "Қонатын үйге құт болып" екінші жол төртінші жолда "Особым смыслом до сих пор полны" деп аударылып кеткен. "Құт" деген сөзді "смысл" деп берген. Секнудтар мен минуттарды бір ғана мгновенье деген. Түпнұсқада из овечьей шерсти деген мүлде жоқ. Соңғы шумақты алайық,
Түпнұсқа:
Өзімді сонда жұбатып,
Өмірге іштей күйінгем.
...Ұршық қой мына Уақыт
Жіп қылып бәрін иірген[6].
Аударма нұсқа:
Ты словно говоришь мне: не кляни
Свои печали — временны они,
Веретеном кружится мирозданье,
Сплетая в пряжу века наши дни [5,302].
Біздің ойымызша, түпнұсқаның рухын, көркемдігін жеткізе алмаған. Еркіндікке бой алдырған. Аударма нұсқада временно, печаль, временны, не кляни сөздерді түпнұсқадағы өмірге күйіну, өзімді жұбатып дегендердің орнына  қолданған. Орыс оқырмандарына түсінікті етіп аударғысы келген. Осы жерде ғалым, аудармашы, сыншы С. Талжанов аударманың  негізгі міндеттерінің біріне байланысты: «Бір елдің түпнұсқаларын өз тіліне аударғанда, аударушы өз әдебиетінің, өз тілінің қамын ойлауы – заңды құбылыс. Оларда ұшырайтын ерекшеліктерді бұлжытпай беру арқылы аударма тілі, әдебиеті байымақ» [7, 158-159], – деген тамаша пікірі Н.Чернованың неліктен аударманың еркін түрін қолданғандығының сырын ашатын сияқты. 
Н.Чернова өзінің "...Құндылықтарға оралу кезеңі жүруде" атты мақаласында былай деген болатын : "Жазушы өз шығармашылығына сыни көзқараспен қарамаса, дамымайды, ілгері жылжымай, бағындырған төбешігінде тұрып, керісінше құлдырайды. Өзіне сыни көзқараспен қарау жазушыға аса қажет қасиет. Ол үшін – парасат, әділдік, батылдық, білім, талпыныс қажет. Сен өз қателіктеріңді түземесең, қайталана беріп, оқырман үшін қызықсыз боласың. Шығармашылық – даму, өрлеу!". Ол өзі аударатын шығармаларға өте зор көңіл бөлген. Өзіне ұнайтын, көркемдігі жоғары поэзиялық үлгілерді ғана аударған, аударманың сапасына ерекше көңіл бөлген, ылғи шығармашылық ізденісте жүрген.
Аударма ұлттар, халықтар, мемлекеттер арасындағы рухани-мәдени байланыстың ең қажетті құралы екендігін Н. Чернованың аудармаларын зерттеу барысында көз жеткіземіз. Аудармашы өзі аударып отырған ақындарымен жарысқа түскендей жақсы аударма туындылар жасауға талпынған. Әрине, бір мақала көлемінде Н.Чернованың аудармаларын жан-жақты талдау,саралау мүмкін емес. Қорыта айтқанда, аудармашының еңбегін зерттеуді қолға алып,оның әділ бағасын беретін уақыт келді деп ойлаймыз.

Әдебиеттер тізімі:

1. Чернова Н. Отраженное пространство: Казахстанская литература открыта миру  // Казахстанская правда. - 2012. - 22 сентября. - С. 9.
2. Бақберген Қ. Келешектен үмітіміз зор. //Қазақ әдебиеті газеті. №23 (3395) - 2013 - 23 желтоқсан.- б.4
3. Ғасыр жүрегіндегі қара таңба.//http://www.elarna.com. 5-Маусым, 2014
4. М.Райымбекұлының өлеңдері.// www.kultegin.com
5. Дорог небесных вехи. Независимый Казахстан: Антология современной литературы в трёх томах. Поэзия. Том III. — М.: Художественная литература, 2013. — 464 с
6. Өзіңді сағынған жүрегім... // massaget.kz/layfstayl/debiet/poeziya/
7.Талжанов С. Көркем аударма туралы. – Алматы: ҚМКӘБ, 1962. – 166 б

Б. ҚАЙЫРБЕКОВ - АУДАРМАШЫ

Көркем аударма – әдеби шығарманың бір тілден екінші тілге аударылған нұсқасы, көркем әдеби шығармашылықтың бір саласы екендігі анық. Қазіргі уақытта көркем аударманы зерттеу ісі біршама болса жолға қойылған. Аудармашылар еңбегімен танысу оқырмандар тарапынан да қызығушылық танытуда. Қазақстандағы орыс тілді ақындар мен жазушылардың аударма еңбектері туралы да біраз зерттеулер жүргізіліп келеді. Біз осы мақала көлемінде аударматануға үлес қосып жүрген, орыс тілді ақын Бақыт Қайырбековтің аудармашылық еңбегін қарастырамыз. Өзіндік пайымдаулар жасаймыз. Аудармашы әкесі Ғ.Қайырбековтің қандай өлеңдерін аударды, аударма сапасы қандай т.б. мәселелерге тоқталамыз. Мақаланы жазу барысында Б.Қайырбековтің аудармаларын, сұхбаттарын, ол туралы айтылған пікірлер мен жазылған ғылыми мақалаларды пайдаландық.
  Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Махамбет Өтемісов атындағы сыйлықтың лауреаты, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, ақын, сценарийші, кинорежиссер  Бақыт Ғафуұлы Қайырбеков 1953 жылы 23 ақпанда Алматы қаласында дүниеге келген. Мәскеудегі М.Горький атындағы Әдебиет инcтитутының түлегі. Атақты аудармашы Л.А.Озеров пен аудармашы Г.З.Хантемировадан тәлім алған. Оқуды "Әдеби қызметкер" мамандығы, оның ішінде мамандануы бойынша "Қазақ тілінен орыс тіліне ақын-аудармашы" деп аяқтаған. Оның "Осенный диалог", "Глаголь жить ", "За живою водой" ,"Менің үйім", "За решеткой строк", "Дневник","Биография алмаатинца" т.б. кітаптары шыққан. Қазіргі кезде  «Қазақфильм» киностудиясының Президенті қызметін атқарып жүр. 
Б.Қайырбеков алғашқы жасаған аудармасы туралы былай деген болатын: " Знакомиться с его творчеством я стал позже. В Литературном институте перевел на русский язык его рассказ и стихи. Переводчиком я был еще неопытным, что-то добавил от себя, чтобы было красиво. На защите диплома вдруг со страхом заметил, что отец сидит в зале. Ничего мне не сказав, приехал в Москву. Я читал свои стихи, а председатель комиссии мне говорит: "У вас замечательные переводы, представьте, пожалуйста…". Я стал читать, а сам думаю, что отец скажет, когда услышит мои добавки? Защитился с отличием. Отец повел меня в ресторан, где бывал Пушкин. И говорит: "Я не верил, что ты станешь поэтом, но сегодня меня в этом убедили твои оппоненты"[1]. Яғни, аудармасының алғашқы сыншысы қазақ халқының талантты ақыны Ғ.Қайырбековтің өзі болған.
Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі Б.Қайырбеков орыс тіліне Асан қайғы, Бұхар жырау, Ақтамберді жырау, А Құнанбайұлы, Ш.Құдайбердіұлы, Т.Молдағалиев, Ғ.Қайырбеков, А.Жұмағалиев, М.Мақатаев, О.Асқар, Е.Раушанов, Қ. Салғарин, С. Мұратбеков, А. Сейдімбеков, Ә. Әлпейісов, Т. Жұртбаев т.б. шығармаларын аударған. Ол тікелей қазақ тілінен аудармалар жасайды. Алға рет жылы 1972 жылы С.Мұратбековтің әңгімесін аударған. Аударма сол жылы "Простор" журналында жарияланған. Одан кейін Ғ.Қайырбековтің "Кілт" атты әңгімесін аударған. Ол поэзиялық шығармаларды аударуды 1974 жылдан бастаған. "Простор" журналында А.Жұмағалиев, Т.Молдағалиев, Ә.Ахметовтің өлеңдерінің орыс тіліндегі аудармалары шығады. Сол жылдардан бастап Б.Қайырбеков аудармашылық еңбекпен айналысып келеді. Өзінің айтуынша аударматанудағы ең ірі табыстының бірі ретінде Ш.Құдайбердіұлының "Шежіресін" аударуым деп есептейді. Оны орыс тілінде "Родословная тюрков, казахов и киргизов. Династии ханов" деп берген. Б.Қайырбеков аударма жасау кезінде ең қиыны XV-XVIII ғғ.жыраулар поэзиясын болды деп айтады. Себебі, жыраулар шығармасында көнерген сөздер өте көп,оны орыс тілді оқырмандаға түсінікті аудару мақсатында мен сілтемелерді жиі қолдандым дейді.
"Со всей определенностью сказанное относится к многогранному творчеству незападного и не мейнстримовского (пост-) советского интеллектуала, свободного от культурных стереотипов, мимикрирующих моделей, медиаобразов, от ощущений колониальной ментальности и пребывания на обочине мировой культуры, – поэта, переводчика, исследователя-ученого, режиссера – Бахыта Каирбекова. Его переводы – это точность, максимальное следование заложенному в оригинале; отсюда их ценность",-деп филология ғылымдарының докторы, профессор Ұ.Бақтыгереева Б.Қайырбековтің аудармашылық еңбегіне жоғары баға берген [2]. 
Аудармашы, ҚР Журналистер одағының мүшесі  Б.Қайырбеков аударма туралы мынандай пікірде болған: «О художественном переводе» подчеркивает: «личность переводчика,ее нравственная и художественная позиция должна быть на одной жизненной оси с личностью переводимого автора» [3, 341]. 
Қазақ халқының ақиық ақыны, аудармашы Мұқағали Мақатаевтың өлеңдерін орыс тіліне О. Жанайдаров, Л. Шашкова, Н. Чернова,                       М. Курганцев, Ю. Александров, Г. Шалахметов, Ж. Баймұхаметов т.б. аударған.  Аудармашының таланты ешкімге ұқсай бермейтін айрықша таланттардың бірі. Оны біз дұрыс түсінуіміз қажет. Аудармашы В.Жуковский былай дейді: «Переводчик прозы – раб, переводчик поэзии – соперник». Поэзиялық туындыны аударғанда аудармашы өз ойын автордың ойымен жарастыра алады, кейбір кездері еркіндікке де беріледі. Дегенмен аудармашы мазмұн мен пішіні жағынан ауытқымауы тиіс. Оқырманға түсінікті етіп жеткізуде аудармашы еркіндікке бара алады, ал мұндағы еркіндік  көңілге қонымды болу шарт. Аудармашы Б.Қайырбековтің аудармаларында ақынға тән еркіндік кездеседі, бірақ бұдан түпнұсқаға зиян келмеген.
2010 жылы "Далекие и близкие" атты кітабы шығады. Осы кітапты сыншылар жоғары бағалаған. Мәселен: "Автор – человек поразительной скромности. Он не считает себя талантливым поэтом, переводчиком, кинорежиссером. «Якобы поэт… якобы переводчик… якобы режиссер» - так он говорит о самом себе. Но, читая его переводы, поражаешься чистоте, слаженности слога. Невозможно читать произведения в переводе                        Б. Каирбекова поверхностно.  Автор вовлекает  в суть повествования, заставляет задуматься, осмыслить, понять.
Примечательно то, что уже само название книги – «Далекие и близкие» заставляет задуматься. Далекие, потому что поэты-жырау, Абай, Магжан писали в далекие времена, когда было иное время, мировоззрение, атмосфера.
 Близкие, то есть близкие душе автора. Бахыт Каирбеков переводил те фрагменты произведений, которые слились с его ощущениями, которые он смог прочувствовать.
«Далекие и близкие» - стихи поэтов ушедших и живых, которые отражают свои чаяния и мысли, которые разговаривают с нами через призму времени благодаря талантливым переводам Бахыта Каирбекова".[4 ]  Бұл аудармашы еңбегінің жоғары бағалануының айқын дәлелі.
Абай  Құнанбайұлының өлеңдерін орыс тіліне аудару туралы ғылыми мақалалар мен зерттеулер көп жазылды. Сондықтан да біз оған арнайы тоқталуды жөн көрмедік. Абайдың "Сенбе жұртқа тұрса да қанша мақтап" деген өлеңін Б.Қайырбеков те аударған. Ол туралы аудармашы былай деген болатын :"А стихотворение Абая стало программным для меня и, кстати сказать, перекликается с тем, что написал недавно и процитировал выше" [4] 
Түпнұсқа:
Сенбе жұртқа, тұрса да қанша мақтап,
 Әуре етеді ішіне қулық сақтап. 
Өзіңе сен, өзіңді алып шығар,
 Еңбегің мен ақылың екі жақтап.
 Өзіңді сенгіштікпен әуре етпе,
 Құмарпаз боп мақтанды қуып кетпе. 
Жұртпен бірге өзіңді қоса алдасып,
 Салпылдап сағым қуған бойыңа еп пе?
 Қайғы келсе қарсы тұр, құлай берме,
 Қызық келсе, қызықпа, оңғаққа ерме.
 Жүрегіңе сүңгі де, түбін көзде,
 Сонан тапқан шын асыл, тастай көрме. [5] 
Аударма нұсқа:
Не верь речам – желанным и приятным,
Они тебя обманом изведут,
Но верь себе, в себя уверуй свято,
Тебе подмогой будут ум и труд.
Не доверяй надежд своих любому,
Успеть за всеми не стремись,
Удел обманутых – не твой, к другому
Тебя давно готовит жизнь.
Не падай духом – нет печали вечной,
Не возликуй – вед краток счастья миг.
Найди себя во глубине сердечной
И найденный не замути родник.[6] 
Түпнұсқа мен аударма нұсқа он екі жолдан тұрады. Аударма еркін жасалған. Тілі жеңіл. Аудармашы аударма трансформацияларын сәтті пайдалана білген.
Қазақстанның Халық жазушысы, ақын, ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері Ғафу Қайырбековтің өзі де көркем аударма шебері болған. Ол Байрон, А.Пушкин, М.Лермонтов, Т.Шевченко, С.Есенин, Р.Гамзатов, А.Некрасов өлеңдерін, Л.Н.Толстойдың "Соғыс және бейбітшілік" романының үшінші кітабын аударған. Ақынның "Құрдас", "Дала қоңырауы", "Асу алда", "Маңғыстау маңғаздары", "Құрдастар" т.б. жинақтары жарыққа шыққан.
Ғ.Қайырбеков шығармаларын орыс тіліне А.Антонов, О. Шестинский, П. Железнов,К. Ваншенкин, Н. Душкин т.б. аударған.
Б.Қайырбеков өз әкесінің өлеңдерін орыс тіліне аударған. Ол бір естелігінде: "Самый счастливый миг, который я помню, — это вечер встречи с читателями, где мы выступали с отцом. Он читал мои стихи на казахском языке, а я его — на русском. Он очень сильно повлиял на мое творчество тем, что много рассказывал историй и легенд о родной земле и, вообще, возил беспощадно по всей степи с самого детства. Это его «вкусное» отношение к родной земле, жадная ностальгия заразили и меня. Чем бы я ни занимался, он всегда незримо присутствует рядом и влияет на мое творчество."
Б.Қайырбеков ақын Ғ.Қайырбековтің өлеңдерін аударып, мерзімді баспасөз беттерінде, өлең жинақтарда жариялаған. Бірнеше өлеңін "Тәуелсіз Қазақстан: қазіргі заман әдебиетінің антологиясы" деген жинақта жариялаған. Аудармашы ақынның өлеңдерін аударып 1984 жылы "Звезда счастья" және  1990 жылы "Белый парус" деген атпен жарыққа шығарған.
Халықаралық "Алаш" сыйлығының лауреаты, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, ақын Есенғали Раушанов "Бастау", "Шолпан жұлдыз туғанша",  "Ғайша бибі", "Қара бауыр қасқалдақ", "Келінтөбе" жыр жинақтарының авторы. Оның шығармалары орыс, литва, украин, болгар, чех, өзбек, қырғыз т.б. тілдерге аударылған. Әр кезеңдерде "Жалын", "Арай", "Зерде" журналдарында жұмыс жасаған. Б.Кайырбеков Е.Раушановтың біраз өлеңдерін аударып, оны "Қазақ поэзиясының антологиясы" кітабының үшінші томында жариялаған. Осы жинақта Б.Қайырбековтің аударуында Тұманбай Молдағалиев, Орзақын Асқардың да өлеңдері берілген. Аудармашы еркін тәсілді қолдана отырып, көркем аудармалар жасаған.
Талантты аудармашы Г.Бельгер "Аударма жауапкершілігі" деп аталатын мақаласында: "...Ғ.Мүсірепов іспеттес әрбір сөзіне мән беретін, әрбір сөйлемін тоқсан толғанып жазатын, стилист суреткерлерді бір тілден екінші тілге жайдан-жай “қотара салу” тіпті де мүмкін емес. Аудармашының кей реттерде әріпшілдіктен бойын аулақ салып, жазушымен өнер таластыра, бәсекелесе отырып, түпнұсқаның жалпы рухын, автордың ой жүйесін, сөз саптау тәсілін сақтауға тырысуы қажет. Жазушылық талант, аудармашылық мәдениет, қазақ халқының тарихын, тұрмыс салтын, мінез-құлық ерекшеліктерін жақсы білу – міне осы қасиеттердің бәрін бірдей бойына жинақтаған адамның өзінің тіл өнерін жете меңгерген сөз зергерлерінің шығармаларын орыс тіліне бар бояу, бар нақыс, көркін сақтай отыра аударып шығуы екіталай. Өйткені, Абай, М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов сияқты қаламгерлерді орыс тілінде шығару үшін ең алдымен қазақ тілін жете білу, оның рухын, көркін, сырын, әуенін жете ұғу қажет", - деп аударманың қиыншылықтарына тоқталған. Б.Қайырбеков қазақ және орыс тілдерін жетік білген, сондықтан да сәтті аудармалар жасай білген.
"Перевод – это тоже работа. Нужно быть в шкуре автора, вживаться в его образы. Нужно еще соблюдать форму стихотворения. Мало сказать про эту работу – тяжелая, она еще и неблагодарная. Читатель традиционно не интересуется, кто перевел книгу. В основном переводчиков знают переводчики. Без кадрового решения этого вопроса проблему переводов не решить. Я, как переводчик, пока не заинтересован в этой работе. По большому счету, давно уже не занимаюсь переводами. Тем более что платят за это мизерные деньги", - деп Б.Қайырбеков аударма,аудармашылар еңбегі туралы өз пікірін білдірген болатын[7]. 
Көркем поэзияны аудару ерекше жауапкершілікті, аудармашыдан лингвистика мен аударма теориясы саласынан дайындықты талап етеді. Ал біз осындай жауапкершілікті Б.Қайырбеков жасаған аудармаларынан табамыз. 
Қазақ халқының ұлы ақыны  Абайдың кезінде "Атаның баласы болма, адамның баласы бол!", - деген қанатты сөзін ақын,аудармашы,режиссер Бақыт Ғафуұлы Қайырбековтің шығармашылығына, болмысына айтуымызға болады.Талантты ақын Ғ.Қайырбековтің ғана ұлы болмай, қазақ халқына еңбек етіп жүрген Бақыт Қайырбековтің аудармалары келешекте арнайы зерттеуді қажет етеді. Бұл болашақтың ісі деп сенеміз.

Әдебиеттер тізімі:
1."Жизнь – не судьба и не отсрочка, лишь часть другого бытия"//fun.bibo.kz
2. Бахыту Каирбекову – 60 лет//www.camonitor.com
3. Каирбеков Б.Г. 0 художественном переводе / / Каирбеков Б.Г. Путь воды. Избранное. Стихи и проза. - Москва. Тезаурс, 2010. - 416 с
4. Далекие  и близкие: избранные  переводы. Бахыт  Каирбеков. - Астана:Аударма, 2012. - 288 стр.
5.Абай Құнанбаев (Сенбе жұртқа, тұрса да қанша мақтап) // www.ZHARAR.com
6.И человек есть Книга …//www.k-p.kz
7. Второе правило номада//www.madenimura.kz. 26 февраль. 2013 г.

ЖАМБЫЛ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ОРЫС ТІЛІНЕ
 АУДАРЫЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Өлең сөздің дүлдүлі, жырау, жыршы, айтыс өнерінің шебері Жамбыл Жабаев шығармаларын өзге тілдерге  аудару ісі өткен ғасырдан басталады. Жүз жасаған ақынның ұлылығын, даралығын, қайталанбас тұлғасын басқа ұлттарға сол күйінде жеткізу аса жауапкершілікті қажет етеді.
Аударма ұлт пен ұлтты, тілмен тілді, әдебиетпен әдебиетті байланыстыратын дәнекер екендігі белгілі. Ал аудармашылар осы дәнекерлікті нығайтатын мамандар. Аудармашы болу үшін ең алдымен  шығармашылық талант, одан кейін аударылатын тілдің тарихын, тұрмысын, мәдениетінен хабардар болуы қажет. Біз осы мақаламызда ақын Жамбыл Жабаевтың туындыларын орыс тіліне кімдер аударды, аудармалары қандай дәрежеде болды, олардың негізгі кемшіліктері мен жетістіктерін нақты мысалдар арқылы талдауды мақсат еттік.
"Жамбылдың үлгісі мен мектебі алыстан, халықтық рухани қазынадан, халық даналығынан басталады. Сондықтан да Жамбылдың атақ-даңқы күллі әлемге әйгілі болды", - деп классик жазушы М.О.Әуезов айтқандай Жамбыл шығармалары көптеген тілдерге аударылғаны белгілі.
Жамбыл Жабаевтың орыс тіліндегі шығармалары 1946 жылы  "Детская литература" баспасынан,  1996 жылы "Ғылым" баспасынан, 2010 жылы "Аударма" баспасынан шыққан. Оның жекелеген шығармалары "Правда" және "Огонек" т.б.мерзімді баспасөздерде үзбей жарияланып тұрды.
Жамбыл Жабаев шығармаларын орыс тіліне К. Алтайский,                            М. Тарловский, П.Кузнецов, Я.Семляков, И.Поступальский, Б.Канапьянов т.б. аударған. Жамбыл шығармаларын аударған аудармашыларға байланысты  "Старик Хоттабыч сталинского периода" деген мақаласында И.Буккер былай деп жазған болатын: "Журналисту Павлу Кузнецову повезло с акыном гораздо больше. Литературный секретарь акына Гали Орманов переводил его пожелания на казахский, Джамбул импровизировал, Гали переводил это на русский, Кузнецов делал литературную обработку" [1].
 Аудармашылардың ішінде Жамбыл Жабаев поэзиясын орыс оқырмандарымен қауышуына зор үлес қосқандардың бірі деп ақын, жазушы, аудармашы Константин Николаевич Алтайский (Королев) деп айтамыз. Оның алғашқы өлеңдер жинағы "Алое таяние" деп аталады. Содан кейін "Дети улицы","Буденовка" т.б. кітаптары шыққан. Ол қазақ, белорусс, қалмақ тілдерінен аудармалар жасаған. 1958 жылы оның "Казахстан мой!" атты өлеңдер жинағы шығады. 1938 жылы Жамбылдың өлеңдері мен поэмаларын аударып "Джамбул. Песни и поэмы" деген атпен жариялайды. Мысалы,"Алатау" деген өлеңінің аудармасынан үзінді келтірейік.
Түпнұсқа:

Тізілген таулары бар Жетісудың,
Ішінде орман, тоғай біткен нудың.
Дариядай сол таулардан тулап тасып,
Көресің тамашасын аққан судың.  [2]

Аудама нұсҚа:

В орлиных просторах большой высоты, 
Как чалые кони, вздыбились хребты. 
Над всем Джетысу поднялся Алатау, 
Исполнен величия и красоты.  [78,3]

Әр аудармашы түпнұсқаны өзінше аударатыны белгілі. Аудармашы ылғи да өз оқырмандарына түсінікті етіп аударады.Сондықтан да аударма бірліктерін пайдаланады. Аудармашы еркін тәсілді қолданған. Аудармашының талантына байланысты жақсы аудармалар жасалады.  Аудармашы жолма-жол аударма жасап, оны өңдеп,кейін әдеби аударма жасауға әрекеттенген. Бұл жердегі еркін аударманың ерекшелігі  автордың ойын жеткізуге күш салатындығында деп есептейміз. 
Сонымен қатар К. Алтайскийдің "Акыны Советского Казахстана", "Акыны и жирши Казахстана" т.б. мақалалар жазып, оны "Литературный критик" және "Литературная учеба" журналдарында жариялаған.
Жамбылдың өмірі мен шығармашылығына байланысты М.Әуезов,                Н. Смирнова, Е.Ысмайылов, М.Қаратаев, К.Зелинский  С.Бегалин, С.Қасқабасов, С.Садырбаев, Н.Жуанышбеков, т.б. ғылыми еңбектер жазған.  
Жамбыл ақынның Ұлы отан соғысы кезінде жазылған, блокада кезінде Ленинград халқына рух берген  "Ленинградтық өренім" деген өлеңін 1941 жылы М.Тарловский "Ленинградцы, дети мои!" деп аударған. 
Түпнұсқа:

Ленинградтық өренім!
Мақтанышым сен едің!
Нева өзенін сүйкімді!
Бұлағымдай көремін.
Көпіріне қарасам,
Көмкерген су көлемін,
Өркеш-өркеш жарасқан
Шоқылардай дер едім.
Сапырылған көк теңіз
Шомылдырып кемерін!
Шамы күндей жайнаған,
Аспанға үйлер бойлаған...[2]

Аударма нұсқа:

Ленинградцы, дети мои!
Ленинградцы, гордость моя!
Мне в струе степного ручья
Виден отблеск невской струи.
Если вдоль снеговых хребтов
Взором старческим я скользну, —
Вижу своды ваших мостов,
Зорь балтийских голубизну,
Фонарей вечерних рои,
Золоченых крыш острия...
Ленинградцы, дети мои!
Ленинградцы, гордость моя! [3,24]
Аудармашы аударма трансформацияларын қолдана отырып еркін аударма жасаған. Еркін аударманың өзінде де түпнұсқаның стилін, автордың көркемдік құдіреттілігін сақтауға тырысқан. Әрине, аударманы адекватты керемет жасалған деп айта алмаймыз. Аударманы біз сол кездегі уақыт талабымен салыстырамыз. Сол сұрапыл соғыс кезіндегі патриоттық рухты аудармашы біршама бере алған. Орыс оқырмандары атақты Жамбыл Жабаевтың осы өлеңін жоғары қабылдаған. Сыншылар тарапынан да жақсы бағаға ие болған. Аудармашы қазақ халқы мен орыс халқының достығының нығаюуына дәнекер бола білген. Орыс тіліндегі аудармасы арқылы басқа тілдерге аударылып, ТМД халықтар әдебиетінің асыл мұраларына айналған.
Жамбыл мұраларының орыс тіліне аударылуна орасан үлес қосқан талантты публицист, ақын,аудармашы Павел Николаевич Кузнецов болды.  Бірінші дүние жүзілік соғыс кезінде отбасымен Өскеменге, кейін Семей қаласына  көшіп келген.
Зал славы Казахстана дегенде мынандай жазу бар: "Одной из больших заслуг П. Кузнецова на литературном поприще стало открытие им для русского читателя акына Джамбула Джабаева - корифея казахской устной поэзии. Писатель, чье детство и юность прошли в Усть-Камне и Семипалатном, а разговор был "пересыпан крупной солью" алтайских шуток, иртышских присловий и сравнений, знал и легенды о батырах, вкус кумыса и баурсаков, знал, как в казахских семьях уважительно относятся к старикам. Отчасти и поэтому в ауле Джамбула, куда он впервые приехал в 1936 году, сразу оказался своим человеком. Появление первой поэмы Джамбула в переводе П. Кузнецова на страницах "Казахстанской правды" стало настоящим праздником для читателей. Вскоре за первой поэмой появились новые творения Джамбула: песни "Батырам нашей Родины", "Видел я родной Казахстан", "Я тополь столетний", "Песня о жизни" и многие другие. Павел Кузнецов не только переводит произведения Джамбула, но и сопровождает его в многочисленных поездках по стране. Их дружба и творческое сотрудничество продолжалось до последних дней акына. В одном из писем к Павлу Кузнецову на фронт Джамбул пишет: "Ты для меня человек, ставший мне как родной сын", - аудармашы мен ақын арасындағы шығармашылық байланыстан біраз мағлұматтар  береді.
Қазақ поэзиясын зерттеуші ғалымдардың көбі осы П.Кузнецовтың аудармалары басқаларға қарағанда түпнұсқаға жақын, автордың өзіне ғана тән стилін дұрыс жеткізе алды деп айтқан. Бірақ мұнымен келіспеген ақын Қасым Аманжолов "Жамбыл шығармаларының аудармасы туралы" атты мақаласында Жамбыл аудармаларының кемшіліктерін қатты сынға алады. 
"...Әдебиет дүниесінде Жамбыл шығармалары бір асқар шың болатын болса, ол шыңның ең биік бір жотасы «Туған елім». Бұл Жамбылдың Жамбылдығын әлемге танытқан поэма.
Поэма қазақшасында былай басталады:
«Тоқсанға келген жасым бар,
Көпті көрген басым бар.
Аман жеттім бұл күнге,
Ойды-қырды аралап,
Жалғыз атты сабалап,
Серік болдым өмірге».
Ал енді осының Кузнецов аударған орысшасын жолма-жол аударсақ дәл былай болып шығыпты:
«Жамбыл қазір тоқсан жаста,
Сонда да Жамбыл ерде нық отырады.
Ол келеді қуанышты жаңа қонысқа,
Қарсы алады жыршыны туысқан Қазақстан».
Салыстырып қараңыздаршы: біріншіден, қазақшасына орысшасы жанаспайды, екіншіден, қазақшасы өте көркем образды болып шыққан, орысшасында ол жоқ, үшіншіден, Жамбыл туралы басқа біреу айтып отырған сияқты. Бұл ма, Кузнецов Жамбыл шығармаларының кейбір тамаша жерлерін тіпті аудармай тастап та кетеді.
«…Ойды, қырды аралап,
Жалғыз атты сабалап,
Серік болдым өмірге», –
деген осы тамаша өлең жолдары орысшасында жоқ", - деп қынжыла жазады. "Болашақ аудармашыларға Жамбыл өлеңдерін (жалпы қай өлеңді болса да) аударғанда оның мотивын, ойын, формасын, мазмұнын, сөз образдарын, теңеулерін – қысқасы барлық қасиеттерін ойлап отырып аудару керек. Онсыз аударуға болмайды", - деп қатаң ескерту жасайды [4].
Бұдан біз орыс аудармашыларының еңбегін жоққа шығарғымыз келмейді. Сәтсіз аудармалардың болуы аудармашылар түпнұсқаның тілін білмегендіктен болатыны заңды құбылыс. Олар жолма жол аударма түрін қолданған. Қазақ тілінің заңдылықтарын, әдеби құбылтулардың әр түрлілігін өз дірежесінде түсіне алмаған. ондықтан да еркін аударма жасауға әуестенген.
 Алайда, қазір Жамбыл шығармаларын өз дәрежесінде аударуды қолға алуымыз керек деп есептейміз. Соңғы кездері Жамбыл шығармаларын талантты аудармашылар  аударып жүргендігі де қуантады. 
Жамбыл шығармаларын аударуға атсалысқан аудармашылардың бірі - А.Жовтис. Ол қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология және әлем тілдері факультетінің түлегі. Абай Құнанбайұлы, С.Торайғыров т.б. өлеңдерін қазақ тіліне аударған.
А.Жовтис жазушы, аудармашы, әдебиеттанушы, филология ғылымдарының докторы, профессор Жамбылдың бірнеше өлеңдерін аударған. Мысалы,"Патша әмірі тарылды " деген өлеңін "Черный указ" деп аударған. Ақынның бұл шығармасы тарихи оқиғаға арналған шындықты паш ететін шығармасы. 1916 жылғы маусым айындағы патша бұйрығына байланысты жазылған өлеңі.
Түпнұсқа:
Ішке толған зарымды
Кімге айтармын қылып наз!
Көген көзді қосақтап,
Қалай қиып берерміз?!
Көздің жасы моншақтап,
Көңіл шер боп өлерміз.
Көк жайлауды қалдырып,
Қайда көшіп кетерміз?!
Көкіректі зар қылып,
Қорлықпен қайтіп өтерміз?! [2]
Аударма нұсқа:
Вам ли,сыны,надевать ярем?
Голову молча гнуть?
Перед разлукой язык ваш нем,
Скорбь разрываеть грудь.
Нынчес жайляу уйдут старики,
Вы же-в далекий путь...
Силой всей материнской тоски
Сына домой не вернуть...[5,37]
Аударма еркін жасалған. Аударма трансформациялары пайдаланылған. Автордың ойын аудармашы басқа сөздермен берген.
Аудармашы П.Кузнецов ақынның "Өсиет" өлеңін "Завещание" деп аударған. 
Түпнұсқа:
Ой-хой, дүние серуен! 
Адам бір көшкен керуен. 
Дүниені қызық қалдырып,
Асамыз өмір белінен.
Кірсе лебіз - шықса жоқ, 
Қауіп етіңдер өлімнен. 
Қылышбайдан таралып, 
Сөз нұқсасы келінген. 
Дос-жаранға, кемтарға 
Қайырлы бол делінген![2]
Аударма нұсқа:
Эх-ма,эх,бренный мир-непокой,
Люди в нем-караван кочевой...
Мир веселый оставаят.Пройдут
Через свой перевал вековой.
Входищь с голосом звонким ты в свет,
А при выходе голоса нет.
Колшибай оставлял для сынов
Образец поучительных слов:
"Чистым сердцем,приятель,дыши!"[5,36]
Аударма еркін. Мәтін жеңіл оқылады.Түпнұсқаның ойын бере алған. "Қылышбай"дегенді өзгертіп "Колшибай"деп берген.
Әдеби аударма теоретигі, ақын, әдебиеттанушы И.Кашкин: “Аудармашылар – өз уақытының және өз халқының өкілдері, түпнұсқаны өзінше пайымдауға олардың толық құқы бар. Түпнұсқаны ой елегінен өткізу, өзінше пайымдау жоқ жерде көркем аударма да жоқ…” - , деп айтқандай Жамбыл ақын шығармаларын орыс тіліне аударушылар оны орыс оқырмандарына таныстырды. Сол арқылы Жамбыл шығармалары әлемнің жүздеген тілдеріне аударылды. Олар жасаған аудармалардың сапасын арнайы нақты зерттеу келешектің абыройлы ісі деп ойлаймыз.
Мақаламызда орыс ақындарының жасаған аудармаларына ғана шолу жасадық. Қазір ұлы Жамбыл Жабаевтың өлеңдеріне қызығушылық танытып, оны орыс тіліне аударып жүрген аудармашылар да баршылық. Бұл қуантарлық жағдай. Олардың аудармаларын талдау болашақтың ісі екендігіне күмән келтірмейміз.

Әдебиеттер тізімі :
1.Литературная гостиная (поэтическая библиотека). Стихотворение «Алатау» Джамбула Джабаева.
2. Жамбыл өлеңдері // www.zharar.com
3. Жамбыл Жабаев. Избранные произведения. Перевод с казахского. Астана: Аударма, 2010.- 464 стр.
4. Қ.Аманжолов. Жамбыл шығармаларының аудармасы туралы//qasym.kz
5.Жамбыл.Я-тополь столетий.-Алматы:Жалын,1996.-384с.

ҚАДЫР МЫРЗА ӘЛІ ШЫҒАРМАЛАРЫ ОРЫС ТІЛІНДЕ

Қазақ халқының талантты ақыны, Қазақстанның халық жазушысы, ҚР Әнұранының сөзін жазған авторлардың бірі, ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері, Республикалық тәуелсіз «Тарлан» сыйлығының  лауреаты Қадыр Мырза Әлі көркем аударма саласында да жемісті еңбек еткен. 
 Ақын Күләш Ахметова: "Қадыр Мырза Әли - ұлт ақыны. Қазақ деген тегі мықты, тарихы бай, тағдыры күрделі, түйсігі мың қатпар, қалтарысты, астарлы, тысты, алапат тілді, қабілетті қаһарман, қайсар халықтың тұңғиығына бойлап, кеңдігіне кепіл боп, бітімімен біте қайнасып, ұлылығын, рухын,ар-ұятын, үмітін барынша әспеттей отырып, кемшінің мінін,қайғысын, сорын азаматтық тұрғыда қазып айта алған, сыншыл да ойшыл ақын. Ұлы ақын", - деп баға берген, талантты ақын әлемдік әдебиет классиктерінің  шығармаларын да  қазақ тіліне аударуға өлшеусіз үлес қосқан.
Қадыр Мырза Әлі рим ақыны Публий Овидийдің, атақты итальян балалар жазушысы және журналисты Джанни Родаридің,  литвалық ақын Эдуардас Межелайтистің,  француз әдебиетінің көрнекті өкілі Виктор Гюгоның, орыс ақыны М.Лермонтовтың, С.Есениннің, татар халқының ұлы ақыны Ғабдолла Тоқайдың, Дағыстанның халық ақыны Расул Ғамзатовтың, орыс тілді қазақ ақыны, тілтанушы, қоғам қайраткері Олжас Сүлейменовтің шығармаларын қазақ тіліне аударған. Сонымен қатар халықтың ой-өрісін, тапқырлығын, білімін анықтайтын әдебиеттің шағын жанрына жататын  жұмбақтарды да аударуға өте зор еңбек сіңірген. Ол жүзден астам әлем халықтарының жұмбақтарын жинап, оны қазақ тіліне аударған.
Жазушы, қоғам қайраткері  Әбіш Кекілбаев: «Қадыр Мырзалиевтей қадау талантқа ғана айтылар бағаның салмағын ешбір сөзбен жеткізе алмайсың... Қадырды әлі әріп танымаған бүлдіршін бөбектен бастап, әріпті көзілдіріксіз көре алмайтын қарияға дейінгінің бәрі біледі. Өзін білмесе де сөзін біледі. Мұндай даусыз данқ, татаусыз танымалдылықтың сыры – Қадыр талантының қарапайымдылығында», - деп жоғары баға берген ақынның шығармаларын орыс тіліне аудару аудармашылардан жоғары деңгейдегі жауапкершілікті талап ететіні белгілі. 
Қадыр Мырза Әлі  шығармаларын орыс тіліне В.Савельева, В.Коркин, С. Киселев, Л.Щеглов, А.Кушнер, Н. Локшина,  Л. Озеров, Т. Фроловская, Л. Степанов, А.Сендых, В.Антоновтар, К. Бакбергенов  т.б. аударған. 
Жалпы ақынның өлеңдері орыс тілінде 13 жинақ болып шыққан. Сонымен қатар ақын өлеңдері түрлі жинақтардажарияланғанболатын. Мысалы, "Когда созреют яблоки", "Антология казахской советской поэзии", "Комсомол республик представляет лауреатов премий комсомола за 1969–1970 гг.", "Антология казахской детской поэзии", "Лик земли" т.б. 
Кезінде академик М.О.Әуезов: "Қадыр Мырзалиевтің пікірлері маған өте ұнады. Мысалы: «Жас ақынға», «Жырға сыймас нұр көрдім», «Еңбек» өлеңінің өзінде жұртшылық аузына түсе қоймаған талай оралымдар, шеберліктер сезілетін сияқты болады", - деп пікір білдірген ақынның орыс тіліндегі  алғашқы жинағы  «Инабат виноват» деген атпен 1962 жылы жарияланған. Содан кейін 1965 жылы  «В дебрях дум», 1967  жылы «Бессонница», 1976 жылы «Твой дом», 1979 жылы «Круг», 1985 жылы «Нижная струна домбры», 1987 жылы «Красная книга», 1990 жылы «Колчан», 2003 жылы «Прапамять» деген кітаптары жарыққа шыққан. 2014жылы "Айғаным" баспасынан  таңдамалы шығармалар жинағы шықты. 
"Кадыр Мырза Али творит на казахском языке. Но его поэзия так и просится быть переведенной на другие языки, и там, где найдется умный переводчик, она действительно начинает свободно говорить на любом иностранном языке, не теряя при этом ни смысла, ни колорита.", - деп               Т.В. Габерер жазғандай ақын поэзиясы аудармашыларды қызықтыра білген [1].
"Қадыр ақынның лирикасының сыңғыры бөлек, сыры терең", - деп академик Зейнолла Қабдолов айтқандай осы құндылықты аудармашылар орыс тілді оқырмандарға жеткізе алды ма, әлде жоқ па деген сұрақтарға жауап іздеп көрейік. 
Ақын поэзиясының орыс тіліне аударылуына үлес қосқан аудармашылардың бірі - Александр Кушнер.  А.Кушнер орыс ақыны, белгілі аудармашы.  Ол Омар Хайям, Ян Грот, Марис Чаклайс, Павло Мовчан, Джон Китс, Эдвард Томас, Джон Уэйн, Филип Ларкин, Мамед Исмаил т.б. өлеңдерін орыс тіліне аударған. 
З.Х. Латыпова 2010 жылы "И.Фонякова аудармаларындағы К.Мырзалиев өлеңдері" деген мақаласында  ақынның "Қазақша күрес", "Аударыспақ", "Қыз қуу" өлеңдерінің орыс тіліне аударылу ерекшеліктеріне, аударма тәсілдеріне, кемшіліктері мен жетістіктеріне жан-жақты тоқталады [ 2,79].
А.Кушнер Қадыр Мырза Әлінің «Домбыра мен бесік»  атты өлеңін қазақ тіліне аударған. Аудармашы өлеңді "Домбыра и колыбель" деп берген.

Түпнұсқа:
Баба қазақ кебісті
Тас қапасқа өшікті.
Іздеймін деп кеңістік,
Кентін тастап көшіпті.

Батыр қазақ қылышты
Белін қашан шешіпті?!
Іздеймін деп тыныштық,
Түзін тастап көшіпті.

Ақын қазақ
Азаптың
Бәрін тастап көшіпті.
Іздеймін деп азаттық,
Тауын тастап көшіпті.

Бәрін тастап
Осы күн
Жеткен ұлы мұратқа.
Домбыра мен бесігін
Тастамаған бірақ та! [3]

Аударма нұсқа: 

Предок мой оставил город,
Свой Ташкент или Чимкент:
Лучше степь, и пыль, и холод,
И пастушеский брезент.
А потом, устав от жизни
Беспокойной, кочевой,
Сны свои сменил и мысли,
Бросил степь, ища покой.
Предок мой уехал в горы,
Их безмолвием пленён.
Но и каменные норы,
Заскучав, покинул он.
Всё на свете испытал он,
В зной бросался и в метель...
Никогда не оставлял он
Лишь домбру и колыбель! [4,51]
Аударма еркін тәсілмен аударылған. Тақырыбы орыс тіліндегі эквиваленттерін тауып сәтті аударылған. Аудармашы «Домбыра мен бесік» - «Домбра и колыбель» - деп, қазақтың ұлттық аспабы домбыраны тәржімалауда транслитерация әдісін қолданды. Сондай-ақ, аудармашы тарапынан еркіндікке салынып, қосу және конкретизациясияқты тәсілдің орын алғанын да көреміз. Мысалы: «Баба қазақ кебісті, Тас қапасқа өшікті» - «Предок мой оставил город, Свой Ташкент или Чимкент». Түпнұсқада аталмаған Ташкент, Чимкент аудармада қосылған. «Іздеймін деп кеңістік, Кентін тастап көшіпті» - «Лучше степь, и пыль, и холод, И пастушеский брезент», бұл жерде степь и пыль и холод деп, конкретизацияланған. «А потом, устав от жизни, Беспокойной, кочевой» автор қазақтың өмірден шаршағаны туралы айтпаған, алайда аудармада ол бар. «Ақын қазақ, Азаптың,  Бәрін тастап көшіпті» деген жолдар қазақ халқының ақындығының, суырып салып өлең шығара алу қасиетінің болғандығы туралы айтқысы келіп тұр. Ал аудармада «Предок мой уехал в горы, Их безмолвием пленён», яғни, мұнда ондай ешбір сипаттаманың қолданылмағанын анық көруімізге болады, аудармашы бұл ерекшелікті ескермеген. Соңғы жолдар идеялық, тақырыптық жағынан сәтті аударылды деп айта аламыз. Мысалы: «Бәрін тастап, Осы күн, Жеткен ұлы мұратқа. Домбыра мен бесігін, Тастамаған бірақ та!» - «Всё на свете испытал он,                   В зной бросался и в метель... Никогда не оставлял он, Лишь домбру и колыбель!» біздің ойымызша жаман емес. Қорытындылай келе аудармашы автор өлеңін өзінше басқаша тәржімалаған, егер поэзия аудармашысы – бақталас екенін ескерсек, аударма дәл сондай ықыласпен аударылған. Өз тарапынан қосу болса да, негізгі идея аудармада бар. 
В.Михайлов 2003 жылдың мамыр айында  "Казахстанская правда" газетінде "Надо жить! Этот мир-не игра!..." атты мақаласын жариялайды. Мақалада ақын туралы қызықты деректер, естеліктер туралы айтылады.
"…Дома я раскрываю последний московский сборник стихов Кадыра Гинаятовича, вышедший незадолго до развала Советского Союза. Он называется «Колчан». Прекрасно издан, и нынче, через десяток лет, как новый. Перечитываю его стихи о детстве, которыми завершается книга. Стихи, они всё расскажут или почти всё.
                     О детство мое! Вечный звон капели,
                     Росток, зеленеющий на меже,
                     И ветер радостный в крепком теле,
                     И одуванчик хрупкий в душе.
                     О детство мое! Ты глядишь на солнце,
                     И шар поворачивается не спеша,
                     И тело за бабочкой вдаль несется,
                     И смотрит в раздумье на мир душа…", -деп поэзиясына жоғары баға береді.[5] 
Осы мақалада автор Қадыр Мырза Әліге поэзияңыз орыс тіліне көп аударылды, Сіздің ойыңызша кімнің аудармасын сәтті шықты деп ойлайсыз деген сұраққа былай жауап берген екен : "Ну, лучше всех получается у Ильи Фонякова. Кушнер, тот по характеру книжник – и переводы у него получаются книжные… Коротко говоря, мои стихи все-таки не очень поддаются переводу. А значит, я тоже, наверное, в какой-то мере национальный поэт! – улыбается Мырза Али"[5]. Бұдан біз ақынның ойы анық, аудармаларына толық қанағаттанбағандығын байқаймыз.
Фоняков Илья Олегович - журналист, ақын, аудармашы.1935- 2011 жылдар аралығында өмір сүрген. Оның «Стихи о моих товарищах», «Начало тревоги», Избранная лирика», «Застенчивый репортер», «Надежда», «Своими словами» т.б. кітаптары жарыққа шыққан. И.Фоняков аударма саласында да үзбей еңбек еткен. Ол У.Смит, О.Султанов, Г.Лазарев, С.Данилов, Т.Байрам, Агасафа т.б. орыс тіліне аударған. "...И шлифую перевод, начатый вчера",-деген аудармашының жазбасы бар екен. Бұдан аудармашының өзі жасаған аудармаларына қатты көңіл бөлетіндігі, қайта қарап жөндейтіндігіне куә боламыз. Ирландиялық ақын  Сэлли Уилердің "Мозаика" атты аудармасының кіріспесінде И.О.Фоняков былай жазған болатын: "Студийцев-переводчиков было трое: Ольга Редькина, Юлия Жданова и Сергей Ситкевич. Английским языком они практически не владели. Приходилось делать для них буквальный, подстрочный перевод. К очередному занятию каждый, не исключая и меня, руководителя студии (или "мастер-класса", как сейчас предпочитают говорить), мог представить свою интерпретацию стихотворения "немесе" ...Ничего не поделаешь: такова природа поэтического перевода, он всегда больше, чем просто перевод!" [6,5] И.Фоняков аудармаға зор жауапкершілікпен қараған. Жақсы аударма жасауға тырысқан.
 Аудармашы И.Фоняков Қадыр Мырза Әлінің де көптеген өлеңдерін орыс тіліне аударған. Мәселен, ақынның "Алтай" деген өлеңін аударған. Аударма нұсқа 1984  жылы "Ладонь" атты ақынның орыс тіліндегі өлеңдер топтамасында жарияланған болатын.
Валерий Александрович Антонов  талантты аудармашы.  Ұзақ уақыт бойы «Простор» журналының поэзия бөлімін басқарған. Оның «День рождения» , «Перекрёсток» , «Отзовись, назовись…», «Старый посох» , «Ночной дневник» , «Золотые ворота» т.б. өлеңдер жинағы бар. Ол орыс тіліне  Абай, Махамбет, С.Торайғыров, М.Жұмабайұлы, Ғ.Қайырбеков, Д.Әбілов, Е.Әукебаев, Т.Молдағалиев, Т.Айбергенов, Н.Оразалин т.б. шығармаларын аударған. Ол орыс тіліне аударуда жолма-жол аударма тәсілін қолданған. Сонымен қатар В.А.Антонов Қазақстан облыстарында аударматануға байланысты  семинарлар өткізуді әдетке айналдырғаны белгілі.  
В.А.Антоновтың өзі 2003 жылы былай деп жазған екен: "В молодости мне случилось соприкоснуться с поэзией Махамбета. Меня попросили перевести через подстрочники два его коротких стихотворения. Я обратился к оригиналу, стал приставать с расспросами к друзьям-казахам и после долгого изучения вызубрил наизусть оба стихотворения на казахском. Потом записал их перевод, сложившийся у меня в уме". Яғни, аудармашы аударатын шығармаларыной елегінен өткізіп, сұрыптап қана   жариялаған. В.Антонов Қ.Мырза Әлінің "Уақыт" деген топтамасындағы өлеңдерін аударып, оны сол кездегі мерзімді баспасөздерде, ақынның орыс тіліндегі жыр жинақтарында жариялаған. 
Г.Кругляковтың  мамандығы инженер-геофизик, алайда көптеген поэзиялық туындылардың авторы ретінде де белгілі  болған. Ұзақ уақыт бойы Алматы қаласында тұрған. Оның «Взмах крыла», «Золотое руно», «Десант весны», «Звёздная чаша» , «Слушая реки и травы» атты өлеңдер жинағы жарияланған.  Жоғарыда айтып өткеніміздей Қадыр Мырза Әлінің "Қызыл кітап" деген өлеңдер жинағы 1987 жылы жарық көрген. Орыс тіліне аударылған жыр кітабы туралы Г.Кругляков сын мақала жазады. Осы мақаласында автор: " Но в «Красной книге» не мало переводческих неудач, встречается полная глухота к русской речи, не говоря уже о языке поэзии. Это касается переводов Нины Локшиной, Льва Озерова, Татьяны Фроловской. Создается впечатление, что эти поэты боялись передать жар своих сердец и вдохновение на переводимые ими произведения, проявили равнодушие к оригиналу. Ни о каком сближении национальных культур здесь говорить не приходится. Радует одно, что подобные переводы составляют в книге незначительную часть. Большинство переводов стихов Кадыра Мырза Али сделаны профессионально, соответствуют общему замыслу сборника и творческой манере поэта: «Охотник», «Май» «Последнее тепло» (перевод Александра Кушнера); «Красная книга», «О, детство! Как ты быстро миновало…», «Вскинь, молодость, свой жаркий стяг…», «Мы временные в жизни постояльцы…» (перевод Владимира Семенова).
Поэзия Кадыра так и просится быть переведенной на другие языки, и там, где найдется умный переводчик, она действительно начинает свободно говорить на любом иностранном языке, не теряя при этом ни смысла, ни колорита.
Среди переводчиков стихов К.Мырза Али известные поэты: Александр Кушнер,  Илья Фоняков, Валерий Антонов, которые смогли донести до русскоязычного читателя непростое и редкое своеобразие его поэзии",- деп өз пікірін білдірген [6,163].
Ақын, аудармашы Вера  Инбер 1957 жылы Римде итальяндық және кеңес одағы жазушыларының кездесуінде былай деп айтқан: «Поэзияны жалпы аударуға болмайды деген сөздер естілуде. Мен мұны онша дұрыс көрмеймін. Поэзияны аударуға болады және аудару қажет те, бірақ кейбір аудармаларда түпнұсқадан ештеңе қалмайтынын, түбірімен өзгеретінін ескертіп, сондай нашар аудармадан сақтану керек». Бір қуантарлығы Қадыр Мырза Әлінің орыс тіліндегі аудармалары біршама жақсы шыққан, аудармашылар ұлттық колоритті сақтауға тырысқандығы байқалады. Алайда, ұлт ақыны атанған Қ.Мырза Әлінің шығармаларын аударуды қолға алуымыз керек деп есептейміз. 
А. Кохаева 2010 жылдың 28 желтоқсанында "Қазақ үні" газетінде жариялаған "У подножья пьедестала" атты мақаласында былай деген екен: "Творчество многих казахских авторов не знакомо русскоязычному читателю, в то время их популярности среди казахов могли бы позавидовать многие известные шоумены и политики. И эта все возрастающая популярность, любовь простых людей к творчеству народных писателей заставляет политиков считаться с ними и даже сравнивать динамику роста индекса их популярности с динамикой роста индекса популярности известных политиков". Ал біз қарастырып отырған ақын шығармалары орыс тіліне көп аударылғандығын айта кетуіміз керек.                        	Ғалым М.Қаратаев: «Ол (Қадыр) жұрттың бәріне белгілі таныс, тіпті етене боп сүйекке сіңірген күнделікті өмір, тұрмыс құбылыстарынан өнегелі ой түюге өте шебер. Бірақ бұл түйін миға қонбайтын, кісіні мезі қылатын жалаң үгіт-өсиет емес, миға да, жүрекке де оңай жол табатын ақыл мен сезімнің жарасымды түйіні. Ал үні болса жылы, жұмсақ, онда елірмелік те, лепірмелік те жоқ – жатық, жағымды», - деп айтқандай ұлы ақындарымыздың бірегейі Қ.Мырза Әлінің шығармаларымен басқа ұлттарда танысуы қажет. Оның өлеңдерінің көркемдігін,ұлылығын сақтай отырып аудару қазіргі аудармашыларға зор жауапкершілікті жүктейді. 
«Қадыр Абайдан кейінгі көп оқылатын ақын», деп бағалауы шындықтың ауылынан алыс емес. Ақынның өлең жолдары ұлағатты сөздері мен афоризмдері әр ауылды, аудиторияны аралап кеткелі қашан?! Жалпы Қадырдың өлеңдерін білмейтін қазақтың жоқ екені аксиомаға айналды», - Сауытбек Абдрахмановтың сөзімен қорытындыласақ, осындай ақын шығармаларын орыс тіліне аударған аудармашыларға алғыстан басқа айтарымыз жоқ.
Жазушы, қоғам қайраткері Ә.Кекілбай: "Қадырды білмейтін қазақ әсте жоқ. Қадырды әлі әріп танымаған бүлдіршін бөбектен бастап, әріпті көзілдіріксіз көре алмайтын қарияға дейінгінің бәрі біледі. Өзін білмесе де сөзін біледі", – деп баға берген ақын жырларының өзге тілдерге аударылуы арқылы біз оның асыл мұраларымен басқа ұлттардың танысуына жол ашамыз. 

Әдебиеттер тізімі:
1.«Спасибо, степь, за пышные ковры…»// sc0031.esil.akmoedu.kz. 03. 02. 2015 г.
2.З.Х. Латыпова. Стихи К. Мырза Али впереводе И.Фонякова. Вестник ПГУ №1, 2010.78-90 стр
3.Қ.Мырзалиев. "Домбыра мен бесік"өлеңі //besik.kz
4..Дорог небесных вехи . Независимый Казахстан: Антология современной литературы в трёх томах. Поэзия. Том III. Составители: Райхан Маженкызы, Георгий Пряхин. — М.: Художественная литература, 2013. — 464 с
5.В.Михайлов "Надо жить! Этот мир-не игра!..." // "Казахстанская правда" 17.05. 2003 г.
6. Кругляков Г. «Как наше слово отзовется...»/ Геннадий Кругляков//Простор. -1989. - N 2. - С. 161 - 164. - Рец. на кн.: Мурзалиев К. Красная книга: Стихи! / Кадыр Мурзалиев. - Алма-Ата, 1987.

Ю.КУШАКТЫҢ  ҚАЗАҚ БАЛАЛАР ӘДЕБИЕТІН 
АУДАРУ ЕРЕКШЕЛІГІ

Ақын, аудармашы  Юрий Наумович Кушак 1936 жылы дүниеге келген. Ол К.Чуковский атындағы сыйлықтың иегері.  Алғашқы өлеңі 1955 жылы жарияланған. Ол орыс тіліне А. Кымытваль, М.Жәлел, Р.Сарби, Г.Багданова, Г.Ходырева т.б. аударған.  "Будь здоров,пушистый",                          "В кукольном театре", "Вежливые малыши", "Где зимуют радуги", "Дом друзей", "С нами в прятки играют отгадки", "Покупал баран баранки", "Игра в солдатики. Стихи, сказки, загадки", "Приглашение на уху : сказка" т.б. кітаптардың авторы. 
Ақын неліктен Сіз ақын болдыңыз деген сауалға былай жауап берген: "Почему нравится быть писателем? Это всё равно, что спросить: а почему вам нравится жить? Стихи начал писать с шести лет в детсадовском возрасте. Вот с тех пор живу и пишу, когда пишется".	
Ю.Н.Кушак балалар әдебиетінің аудармашысы ретінде танымал. Ол татар, түркімен, чуваш, башқұрт, цыған, осетин, кабардин,қазақ т.б. тілдерінен аудармалар жасаған. Оның аудармалары туралы: " Блестящая страница творчества Юрия Кушака – переводы с языков народов СССР. Он переводил произведения поэтов и прозаиков абсолютно полярных культур: стихи казаха Кадыра Мурзалиева, сказки и стихи азербайджанца Захида Халила, стихи, сказки, рассказы чукотской поэтессы Антонины Кымытваль. Поэтическое чутье, тончайшее восприятие лирической интонации, духовно-душевного склада автора и музыкального ряда языка переводимого источника позволяли Кушаку воссоздавать столь различные поэтические миры. Ритм стиха-перевода органично совпадает с ритмом воссоздаваемого на русском языке произведения" [1].
Ю.Кушак орыс тіліне М.Әлімбаев, Қ.Баянбай, Ә.Дүйсенбиевтің балаларға арналған өлеңдерін . аударған. Балалар әдебиеті мектеп жасына дейінгі және мектеп жасындағы балаларға арналған әдеби шығармалар.
 Қазақстанның халық жазушысы, мемлекеттік сыйлығының лауреаты, "Құрмет"орденінің иегері, ақын, прозашы, аудармашы, сыншы, М.Әлімбаев  қазақ балалар әдебиетін дамытуға көп еңбек сіңірді. Оның өлеңдері қырық шақты тілге аударылғын. Ақынның "Қарағанды жырлары", "Менің ойыншығым", "Отпен ойнама", "Орақ - олақ", "Шынақсаң шымыр боларсың,"Балдәурен, шіркін, балалық", "Екі тақтай - бір көпір" т.б. кітаптары бар. Кезінде ақын М.Мақатаев: "Поэзияны, жалпы әдебиетті Мұзафардай бағалап, оны құдіреттің құдіреті деп ұғынатын адамды, ақынды қаламдас ағалардың арасынан мен әлі кездестіре қойғаным жоқ. Өз әріптестерінің шығармашылығын Мұзафардай қадағалап, қоймай, қомағайлана зерттеп отыратын ағайынды да әлі кездестірген емен", - деп жоғары баға берген ақынның "Қандай сөздер" өлеңін "Какие бывают слова" деп аударған.
Түпнұсқа:

 Ана –
 Ардақты сөз,
 Тау-тас –
 Салмақты сөз.
 Жел –
 Қанатты сөз,
 Шәкірт –
 Талапты сөз.
 Жалау –
 Дабылды сөз,
 Алау –
 Жалынды сөз.
 Дос-жар –
 Мейірлі сөз,
 Дала –
 Пейілді сөз [2,123]
Аударма нұсқа:

Мама —
Любимое слово.
Камень —
Весомое слово.
Пламя —
Горячее слово.
Знамя —
Набатное слово.
Школьник —
Прилежное слово.
Друг —
Задушевное слово.
Ветер —
Летучее слово.
Родина —
Лучшее слово! [3,19]
Түпнұсқа мен аударма нұсқа 16 жолдан тұрады. Аударма жеңіл оқылады. Аудармашы аударма трансформацияларын ұтымды қолдана белген. Мысалы, ардақты-любимое, тау-тас-камень, дос-жар-друг, дала-родина,пейілді-лучшее деп мағыналары өзгертіліп аударылған. Сонымен қатар аудармада орын ауыстыру да кездеседі. Мәселен, түпнұсқада жел сөзі бесінші жолда тұрса, аударма нұсқада он үшінші жолға түсірілген. Аудармашы еркін тәсілді қолданған. Аударматанушы Т.Әлімқұловтың мына пікірінаудармашы еңбегіне келтіруге болады: "Аудармадағы ең бір көңіл қоярлық нәрсе - сөз баламаларының әрбір контекстің ыңғайына қарай орынды қолданылуында. Аудармашы белгілі бір сөзді қазақшалағанда онымен ұғымдас, мәндес келетін бар сөздерді саралай отырып, солардың ішінен нақ осы қалыпқа, осы көрініске, осы баяндауға лайықты келетінін, нақ осы жерде жазушының бейнелеп отырған өмір көрінісін құрастырарлықтай сөз бояуының бір түрі бола алатындайын қолданады. Балама бейнелер мәтіннің сыртқы тұрпатынан емес, түпкі төркінінен туындауға тиіс. Бұған сөйлем жатықтығы, ішкі ырғақ, сөз екшеуі қосылады". Яғни, Ю.Кушак алдыменен түпнұсқаның мағынасын толық түсінуге тырысқандығы байқалады.
"Ерен еңбегі үшін" медалінің мен І.Жансүгіров атындағы сыйлығының иегері, ақын, аудармашы Қастек Баянбайдың балаларға арнап жазылған өлеңдері орыс, украин, белорус, өзбек, болгар, молдован, түрікмен, әзірбайжан, литван және басқа тілдеріне аударылған.  
Оның "Қолшатыр көтерген он батыр", "Адамға хат", "Ақ, шағала", "Алау", "Балаларға базарлық", "Тәтті сабақ", "Шапағатты шақ", "Асар", "Кемпірқосақ", "Атай неге солақай","Бір қоржын жаз", "Асар", "Араша", "Егіздер","Жолсыз жорық" т.б. кітаптары бар. Қ.Баянбай да аударматануға үлес қосқан аудармашы ретінде де таныс. Ол Э.Верхарн, С.Данилов, З.Александрова, И.Токмакова, А.Барто, С.Михалков, А.Исаакян т.б. шығармаларын қазақ тілінде сөйлеткен. «Орыс поэзиясының антологиясын» аударуға қатысқан. Ақын шығармашылығы туралы Ш. Мұртаза, Шерхан Е.Раушанов, М.Қожахметова, Р.Тынышбай т.б. пікірлерін айтқан. Ақынның өлеңдерін орыс тіліне В. Михановский, В. Краснер аударған. Б.Қастекбайдың орыс тіліндегі өлеңдер жинағы "Богатыри под дождем","Зайчик в очках"атпен жарияланған. Сонымен қатар ақынның кейбір өлеңдері мен ертегілері" Песенка по кругу", "Считалки", "Художественная литература" деген кітаптарда да басылып шыққан. Қ.Баянбайды  ертегілер жазудың шебері  деп атайды.
1989 жылы  Мәскеу қаласындағы "Детская литература" баспасынан "Песенка по кругу" деген жинақ жарық көреді. Сол жинақтың алғы сөзінде былай жазылған:  "Прочитав эту книгу, вы как бы совершите путешествие по чудесной казахской земле, познакомитесь с её людьми, узнаете о жизни и делах своих ровесников — казахских ребят. В этой книге вы познакомитесь со стихами казахских поэтов: Музафара Алимбаева, Кастека Баянбаева, Ануарбека Дуйсенбиева, Ескена Елу-баева, Кадыра Мурзалиева и Ермека Утетлеуова. Их перевёл на русский язык прекрасный русский поэт Юрий Кушак".
 Ю.Кушак Қастек Баянбайдың бірнеше өлеңдерін орыс тіліне аударып, оны мерзімді баспасөздерде жариялаған.  Оның "Ашық күн", "Киіз үй", "Төрт қой", "Алтын дән" өлеңдерін аударған. Мысалы,  "Ашық күн" деп аталатын өлеңін "Дедушка" деп тәржімалаған. 
Түпнұсқа:

Атамның баяғы
Жаралы аяғы
Жауынды күндері
Ауырып қалады.
Көрпесін жамылып,
Жатады сарылып.
Кенет күн ашылса,
Кетеді сауығып.
Кешкісін атамның
Қойнына жатамын.
Сипаймын ақырын
Сүттей ақ сақалын.
Таң атса күлімдеп,
Жүрегім дірілдеп,
Атама жүгірем:
– Күн ашық бүгін! – деп. [4,202]

Аударма нұсқа:

С дедушкой моим беда:
Если ветер воет,
У него нога всегда
К непогоде ноет.
Рана старая... в кровать
Дедушка ложится,
Но торопится вставать,
Только прояснится.
Уж такой он человек!
Деда обниму я,
Глажу белую, как снег,
Голову седую.
Если утром не просплю,
Выгляну в оконце,
Сразу деду объявлю:
«Нынче будет солнце!»
Пусть болезни и невзгоды
Вас обходят стороной.
Пусть в любую вам погоду
Поют птицы, как весной.[3 , 49]
Аударма еркін жасалған. "Бүгін ашық күн" деген тақырыптың өзін "Дедушка" деп аударған. Аудармада қолданылатын орын алмастыру, қосу, алып тастау т.б. қолданған. Аудармашы жалпы өлеңнің мән-мағынасын түсініп, өзінше беруге тырысқандығы байқалады. Аударма жеңіл оқылады, кішкентай балалардың түсінуіне ыңғайлап берген.
"Юрий Кушак не только талантливый поэт, но и не менее талантливый переводчик. Стихотворения других народов воссозданы на русском так, как будто вовсе и не переведены: сохранены краски, звуки, своеобычная первооснова",-деп жоғары баға алған аудармашының "Дом друзей" деп аталатын  кітабында жиырма ақынның аударма өлеңдерін берген [5]. 
Осы кітапта ақын Әнуәрбек Дүйсенбиннің балаларға арналған өлеңдерін көркем тілмен аударып берген. Ақын 1931–1979 жылдар аралығында өмір сүрген. Ә.Дүйсенбиев талантты балалар ақыны. Әнуарбек Дүйсенбиевтің "Парадта", "Сыйлық", "Не деу керек?", "Қайырлы таң, балалар", "Гүлзар", "Аққулы айдын" т.б. балаларға арналған өлең жинақтары бар. Оның «Біз өмірдің гүліміз», «Ағайынбыз бәріміз», «Не деу керек?» өлеңдерінің тәрбиелік мәні өте зор. Ол М.Ю.Лермонтов, Дж.Родари, С.Маршак, С.Михалков, А.Барто, М.Жалил, Я.Колас, Тоқтағұл т.б. ақындардың өлеңдерін қазақшаға аударған. Ю.Кушак пен И.Мазнин Ә.Дүйсенбиновтің өлеңдері мен ертегілерін аударып, оны  1972 жылы Мәскеуде "На веселой улице"  деген атпен жариялайды. Бұдан басқа ақынның шығармаларын орыс тіліне Л. Кривощеков, В. Краснер, А. Ладинский, Н. Умеров, В. Трубекович, Л. Степанова т.б. аударған. Оның орыс тілінде "Ботинок, чужук и сметана", "Кто раньше встает","Ладошка,""Белый верблюжонок" ,"Если бы я был сильным... " атты өлеңдер жинақтары жеке кітап болып шыққан.
"Балалар ақыны ересектерге арнап өлең жаза алуы, есесіне ересектерге жазатын ақындар балаларға арнап өлең жаза алмауы мүмкін. Балалар әдебиетінің қиындығын осының өзі көрсетеді",- деп филология ғылымдарының докторы, профессор Қ.Ергөбек Ә.Дүйсенбиннің поэзиясына, оның көркемдігіне жоғары баға берген болатын [1].
Ю.Кушак қазақ балалар әдебиетінің классигі саналатын Ә.Дүйсенбиннің көптеген өлеңдерін еркін тәсілді қолдана отырып аударған. 
	М.Әуезов “тек дәл аудару ғана үлкен жазушының тiл, стиль, сөйлем ерекшелiктерiн бере алатын болады” деп аудармашыларға талап қоя білген. Бұл жердегі  дәл аудару дегеніміз оның көшірмесін жасау емес.  Бұл жерде аудармада көркемдiк тұрғыдағы дәлдiкте болып тұр. Ал оған білім мен шығармашылық  шеберлiкпен ғана жететіндігі анық. Аудармашы Ю.Кушак көркем аударма жасай алған.
Ю.Кушак аудармаға жауапкершілікпен қараған. Ол: "Я точно знаю: переводить дома с подстрочника, не зная ни обычаев, ни культуры, ни самих носителей языка, с которыми я имел радость подружиться, - этого я себе никогда позволить не мог", - деп аударылатын елдің тарихын, салт-дәстүрін білмейтін болсаң, жақсы аударма жасай алмайтындығын ашып айтқан. Тағы бірде қандай шығармаларды аудардыңыз деген сұраққа,біздің ойымызша керемет жауап берген. Атап айтқанда: "книг в моих переводах перечислить даже часть не могу — их очень много. Перечислю авторов, и то некоторых: Муса Джалиль (в изд-ве «Советская Россия» и др.) — с татарского; Муса Гали и Мустай Карим — с башкирского; Раиса Сарби — с чувашского; Михаил Хонинов — с калмыцкого; Газимбек Багандов — с аварского; Герман Ходырев — с удмуртского; Антонина Кымытваль — с чукотского; с узбекского — Гафур Гулям, Пулат Мумин, Миразиз Агзам, Рауф Талипов; Захид Халил — с азербайджанского; Ануарбек Дуйсенбиев — с казахского; антология болгарских детских поэтов (совместно с И.Мазниным) и ещё, и ещё… НО! С каждым поэтом я работал вместе, лицом к лицу, не доверяя подстрочникам — в Анадыре с Кымытваль, в Ташкенте — со всеми перечисленными, в Баку, в Алма-Ате, в Чебоксарах, в Махачкале, в Казани — с Рафаилом Мустафиным над переводами М.Джалиля, в Софии и Варне и т.д. Поэтому карта моих переводческих поездок огромна и замысловата, о чём я никогда не пожалею". Яғни, аудармашы өзі аударатын шығармамен танысып қана қоймай,оның авторларымен де танысуды мақұл көрген. Бұл оның аудармашылыққа жоғары талап қоя білгендігін айқын дәлелдейді.[7]
Әдебиеттер тізімі:
1. Остров сокровищ. Выпуск 4. Вкладка в «БШ» № 08 (164). 16-30 апреля 2006 год.
2. М. Әлімбаев. Екі тақтай – бір көпір. Алматы:Балауса,1992.-192 б.
3. Домбра и колыбель. Независимый Казахстан: Антология современной литературы в трёх томах. Детская литература. Том I. — М.: Художественная литература, 2013. — 568 с.
4. Ақшам [Мәтін]: Өлең-дастандар / Қастек Баянбай.- Алматы: Ан-Арыс, 2015.- 232б
5. Дом друзей. Юрий Кушак.//www.babyblog.ru.
6. Қ.Ергөбек. Бала деп соққан бауырмал жүрек// Ана тілі газеті.4-Тамыз, 2011ж. 
7.Ю. Кушак // soyuz-pisatelei.ru.

ФАРИЗА ОҢҒАРСЫНОВА ШЫҒАРМАЛАРЫ ОРЫС ТІЛІНДЕ

Фариза Оңғарсынқызы Оңғарсынова қазақ халқының талантты  ақыны, Қазақстанның Халық жазушысы. Сонымен қатар «Құрмет Белгісі», «Парасат» ордендерінің иегері, қоғам қайраткері. Алғашқы кітабы  1966 жылы жарияланған. Оның «Маңғыстау маржандары» , «Мазасыз шақ , «Асау толқын», «Мен сенің жүрегіңдемін» , «Шілде» , «Сенің махаббатың» , «Мазасыз шақ» , «Асау толқын» , «Шілде» , «Сенің махаббатың» , «Сұхбат», «Дауа», «Маңғыстау монологтары», «Екі томдық: Таңдамалы шығармалары», «Өсиет», «Мен саған ғашық емес ем» т.б. өлең жинақтарының және "Біздің Кәмшат» атты деректі повесі, «Шашы ағарған қыз» прозалық туындысы жарық көрген.
ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың ақын туралы мына айтқан пікірі:                 " Фариза апамыз поэзияға қанат қағып алғаш қосылған кезден бастап, бүгінгі қазақ поэзиясының падишасына айналып, бүкіл өмірін шығармашылыққа арнады"-, қазақ әдебиетінің, соның ішінде қазақ поэзияның ханшайымына берілген құнды баға деп есептеуге болады. 
Осы уақытқа дейін ақын өлеңдерінің құндылығы, көркемдігі т.б. туралы талай ғылыми зерттеулер жазылды әлі де жазылады. Ал біз бұл мақаламызда Фариза Оңғарсынованың шығармалары орыс тіліне қашан аударыла бастады, кімдер аударды, аудармашылар түпнұсқадағы көркемдікті аудармада қалай бере алды, қандай тәсілді қолданды деген мәселелерге тоқталамыз.
Аударма арқылы қазақ оқырманы көптеген алыс және жақын елдердің рухани құндылықтарымен танысты. Аударма арқылы орыс оқырмандары да қазақ әдебиетінің тамаша үлгілерін орыс тілінде оқыды. Аударма – халық пен халықты жақындастыратын алтын көпір. Осындай қиын, жауапкершілігі зор міндетті алып жүру үішн аудармашыға қойылатын талаптарда өте қиын. Мысалы, Фариза ақын қазақ елінің мақтанышы, қазақ поэзиясында өзіндік қолтаңбасы бар ақын екендігі белгілі.  Ал орыс оқырмандары ақынның шеберлігін аудармашы арқылы ғана көре алады. Сондықтан да орыс тіліне аударатын аудармашылар ақын поэзиясының өңін жоғалтпай, көркемдігі мен даралығын сақтай отырып орыс тіліне аудару тиіс.
Ақынның орыс тіліндегі өлеңдері алғаш рет 1977 жылы  «Жалын» баспасынан «Нежность» деген атпен  жарияланды. Содан кейінгі жылдары ақынның  «Гончая птица», «Тревоги», «Ожидание солнца», «Озарение»  өлеңдер жинағы шықты. Бұдан байқайтынымыз орыс оқырмандары ақын шығармашылығымен бұрыннан таныс екендігі. Оның өлеңдерін отыз жылға жуық  уақыт бойы үзбей аудырып келген Т.Л. Фроловскаяның аудармаларына  тоқталамыз. 
Татьяна Леонидовна Фроловская - ақын, аудармашы, әдебиеттанушы.  Көптеген өлеңдер мен поэмалардың авторы. Қазақ, ағылшын поэзиясын орыс тіліне аударады. Махамбет Өтемісұлының толық таңдамалы шығармаларын орыс тіліне аударған. Аудармашы ақын Фаризамен танысқаннан кейін бірде былай айтқан болатын: «Ең алғаш рет ақынмен танысқанымнан бастап мен оның өлеңдерін орыс тіліне аудару кезіндегі үлкен жауапкершілікті сезіндім». 
Аудармашы бір сұхбатында: "Я как переводчик Фаризы Унгарсыновой имею свои пристрастия, наполнившие мою биографию познанием   степных типажей, необыкновенных героев, ярких неповторимых личностей: «Дума старого казаха», «Завещание Коржау», «Упование пленного разбойника», «Плач по украденной лошади», «Монолог Жантолы», «Ярость Сарыгула».  Пейзажи: «Взбунтуйся, море!» «Небо и озеро шар образуют…» «Лето прежде птиц снялось, откочевало…» «Каспий и пустыня», «Колодец», «Жар», «Солнце по миру пустили...» О назначении поэта и поэзии: «Стихи не стареют…», «К музе»,  «Романтизм». Нет, всего не перечислишь, и темы  традиционные, но исполнение уникальное", деген болатын [1]. Бұл ақын мен аудармашының отыз тоғыз жылға ұласқан достығының куәсі. Л.Фроловская "Алмазный клинок", "Гончая птица"және "Полдневный жар" деген атпен Фариза Оңғарсынованың орыс тіліндегі өлеңдерін шығарады.
Тағы бір сұхбатында аудармашы былай деген: "В комнате моей не было никакого порядка – я готовила книгу Фаризы «Полдневный жар» – на столе, стульях и на диване лежали груды подстрочников, уже готовые переводы висели на бельевых прищепках по проволокам, специально натянутым, для объективной и постепенной композиции – так можно было переставлять стихотворения местами и видеть перспективу. Сегодня, конечно, немного смешно, когда нажатием клавиши компьютера можно что угодно перетасовать и тут же увидеть в распечатанном виде, но я не отказываюсь от своего метода – в нём больше энергии и одухотворения. от прагматичного и холодного, как лёд, компьютера тоже не отказываюсь, но это по- следние лёгкие усилия, которые не перекроют невидимые миру труды.
	Фариза не утешала меня, не сочувствовала, она привезла один листок – под- строчник стихотворения «Ярость Сарыгула», написанный от руки, и сказала: «Таня, я – хан-сере, ты – Кулагер. Эти баи хотят тебя зарезать! Вот так и переведи!» Утром я пришла на совещание в кольчуге своего перевода" [2, 132]. Фариза Оңғарсынова аудармашының өз өлеңдерін қалай аударылғанына үлкен мән берген, кейбір өлеңдерін жолма жол аударып берген. Осы сұхбатында мынандай қызықты дерек келтіреді : " В 1978 году вышла книга Фаризы «Нежность». Я её подготовила, но в издатель- ской практике – разрушать, под видом объективности: делать из цельного повество- вания сборную солянку, вместо лирического героя выпустить в свет массовую сцену противоборствующих особей – многие мои стихотворные переводы передали другим переводчикам в качестве подстрочников, и они их перетолмачили в белый стих или вообще в верлибр, о котором я и сейчас думаю, как Пушкин: «Что если это проза, да и дурная». Я не волновалась, все отброшенные издателями переводы уже лежали авторизованными в рукописи большого тома. Рецензия в «Просторе» была в привыч- ном нам ругательном духе – шестерых переводчиков похвалили, Фаризу одобрили, а меня поругали и констатировали: «Так что, не без ложки дёгтя». Фариза приехала. «У семи переводчиков – автор без глаза, – сказала она. – Теперь ты одна будешь меня переводить»" [2,133]. Осы жылдан бастап ақын өлеңдерінің бірден - бір аудармашысы  атандым дейді.
	Аудармашы қазіргі кездегі аудармаларға көңілі толмайтындығын жасырмайды. Аударманың құндылығы азайды, оны сынайтын да сыншылар азайды деп қынжылады. Аудармашының өз сөзімен айтқанда: "Это трагедия, как у нас переводят современных поэтов! По два стихотворения каждый переведет, и издают книгой, составленной за неделю. Жуковский сказал: “Переводчик – соперник автора”, а Набоков: “Переводчик – могильщик автора”. Но если по два стихотворения сто переводчиков – это уже толпа могильщиков на одного поэта. Когда переводишь, обязательно от себя что-то привносишь. Я с текстами Фаризы работаю по подстрочникам, которые она сама составляет" [3]. 
Қазақ ақындарының ішінде өз өлеңдерінің жолма - жол аудармаларын жасап, аудармашыға беретін ақындар сирек кездеседі. Фариза орыс тілін жақсы білген, өз поэзиясының орыс оқырмандарына шебер жетуіне мән берген. Әрине, біз осы мақаламызда аудармашының пікірлерін қазақ тіліне аударып беруімізге әбден болар еді. Бірақ орыс тілді оқырмандарға аудармашы ойын қалай жеткізе білді соны дәл беруді мақсат еттік.
	Енді ақынның "Әйел монологы" өлеңінің орыс тіліндегі аудармасына көңіл бөлейік. Фариза 1968 жылы жазған. Аударған Т.Фроловская. Ақын Фариза өлеңдерінің көбі махаббатқа арналғандығы белгілі. Ақынның осы өлеңі де қазақ поэзиясына жаңа леп, жаңа мазмұн, жаңа көркемдік тәсіл әкелді. Махаббатқа толы жанның қасіреті мен мұңы, қуанышы мен ләззаты тең дәрежеде көрсетіле білген шығарма. Осы өлең туралы Қымбат Әбділдәқызы: " Кітап, газет-журнал оқымаса, ішкен асы бойына жұқпайтын заманда әр қазақ талантты тануда, табынуда алдына жан салмайтын. Сондықтан Оңғарсынованы бір-ақ өлеңінен Ақын деп қабылдады. Ол – «Әйелдің монологы»", - деп жоғары бағасын берген [4,19]. Ал әнші Гүлмира Ақүрпекованың орындауындағы "Әйел монологы" Фариза ақынның бүкіл образын ашады. 
Әйелдің жан азабын, өлеңнің құдіреттілігін, көркемдік ерекшелігін түсіне отырып Т.Фроловская әдемі аударма жасай білген. Көркем аударма ішіндегі ең қиын аудармалардың бірі поэзия аудармасы болып табылады. Аудармашыдан өлшем, ырғақ, ұйқас, шумақ т.б. сәйкес келуін  және шығармашылық ізденісті  талап етеді. 
Қазақ халқының талантты ақындарының бірі саналатын Фариза поэзиясының өңін жоғалтпай, бұлжытпай орыс тіліне аудару Т.Фроловскаяға өте қиын жауапкершілікті жүктеді. Біз қарастырылғалы отырған "Әйел монологы" өлеңі түпнұсқада 33, ал аударма нұсқада  32 жолдан тұрады.  
	
Түпнұсқа :        
Сенің от құшағыңда
Дүниені ұмытып талықсыдым.
Жүрегімді өртеді жан ыстығың.
Мынау байтақ әлемде тек екеуміз
Жүргендейміз айналып ғарышты мың.
Көзімді ашсам шырын сәт көзден ұшып
Кететіндей жанарды тарс жұмдым [5,19].

Аударма нұсқа :
В твоих объятьях, в полузабытьи,
Сердца слились в одном согласном стуке, 
И отступили все иные звуки —
Был мир велик, но были мы одни. 
Зажмурившись, я думала, что зренье
Мгновенное отнимет озаренье —
Пойди его попробуй, догони! [ 6,37]

	Өлеңді талдай келе біріншіден, аудармада  еркін тәсіл қолданылған. Еркін болғанымен де, түпнұсқадағы өзіне тән ырғақ аудармада да бар. Түпнұсқа көркемдік құралдарға бай болып келсе, аудармада ол біраз дүниеден айырылған. Мысалы: автор «Сенің от құшағыңда дүниені ұмытып талықсыдым» деп қолданса, аудармашы оны «В твоих объятьях, в полузабытьи» деп берген екен. Мұнда дүниені ұмытып талықсу деген сияқты керемет тіркес берілген, «талықсу» дегеннің  орыс тілінде «утомляться» деген баламасы бар. Ал келесі жолда еркін аударманың бір мысалы: «Жүрегімді өртеді жан ыстығың» - «Сердца слились в одном согласном стуке». «Мынау байтақ әлемде тек екеуміз жүргендейміз айналып ғарышты мың» аудармада «И отступили все иные звуки — Был мир велик, но были мы одни», көріп тұрғанымыздай автор «иные зауки» дегенді өлеңінде қолданбаған, әрі «ғарышты мың айналу» деген аудармада баламасын таппаған бейне де бар. «Көзімді ашсам шырын сәт көзден ұшып кететіндей жанарды тарс жұмдым» - «Мгновенное отнимет озаренье — Пойди его попробуй, догони!» деп лепті сөйлеммен аяқтаған. Түпнұсқада жанарды тарс жұму, яғни, өте жылдам, тез дегенді білдіретін тұрақты тіркес бар. Ал соңғы сөйлемді аудармашы өз тарапынан, басқаша лепті сөйлеммен аударуды жөн көрген. 

Түпнұсқа:
Сен аймалап алқындың,
Одан сайын есімді шығардың да,
Мен балқыдым көміліп қылаң нұрға.
Жақсы сөздің барлығын саған айттым,
Ішімнен бе, әлде үн шығардым ба... [ 5,19].

Аударма нұсқа :
А миг любви тянулся до зари,
И ты молчал, молчанием чаруя,
Я задыхалась в пекле поцелуя
И только помню, будто говорю я: 
«Скажи — люблю! Нет, нет, не говори!» [ 6,37].
	Аударма  еркін жасалған. Түпнұсқаның бастапқы бөлігін талдайтын болсақ, «Сен аймалап алқындың, одан сайын есімді шығардың да, мен балқыдым көміліп қылаң нұрға», ал аудармада «А миг любви тянулся до зари, И ты молчал, молчанием чаруя, Я задыхалась в пекле поцелуя», біріншіден, бұл жолдардың қазақша нұсқасында бұл ер адамның сөзі ме, әйел адамның сөзі ме, оны автор бізге нақты көрсетпейді, алайда, аудармада ол нақты әйел адам екенін бізге аудармашы жеткізеді. Түпнұсқада, «миг тянулся до зари», «ты молчал, молчаньем чаруя» деген тіркестерді кездестірмейміз, сөзбе-сөз аударма жасайтын болсақ, олар «таңға дейін созылған сәт», «сен үндемедің, сенің үнсіздігіңе тәнті болдым» болар еді. Ал «қылаң нұрға балқу» - «задыхаться в пекле поцелуя» деп беріліп, нұрды поцелуй десе керек. Соңғы жолдары  «Жақсы сөздің барлығын саған айттым,ішімнен бе, әлде үн шығардым ба...» дегені «Скажи — люблю! Нет, нет, не говори!» деп түпнұсқадан басқаша аударылған. 

Түпнұсқа :
Сен жанымда жүрдің де                                                                       Жанарымды толтырдың жылылыққа
(жан жылуын балар ем ұлылыққа).
Тәттілігін сезіндім бұл өмірдің
Әр күніне тоймадым құнығып та.                                                                        Қайырымды да боп кеттім.
Қатыгез жан
Дірілдеген жүрекпен сыр ұғып па?[ 5,19].

Аударма нұсқа:
Когда явился звук твоих шагов,
Тебя должна была я видеть рядом,
Глаза раскрылись, и, встречаясь взглядом,
Мы перестали верить в силу слов.
О счастье жизни с истиной простою:
Суровая, я стала добротою,
Когда меня заполнила любовь.[ 6,37].
	Қазақша түпнұсқа мен аударманы салыстыра қарасақ, түпнұсқада жанымда жүрдің де жанарымды толтырдың жылылыққа деп, яғни өзінің махаббатын сезімін жеткізіп жазған ал аудармада тебя должна была я видеть рядом деп мағынасын бұрмалап жіберген ешқандай сезім, махаббат туралы ой жоқ.  Тәттілігін сезіндім бұл өмірдің әр күніне тоймадым құнығыпта аудармада мұндай сөздердің аудармалары мүлдем жоқ   Мы перестали верить в силу слов.										О счастье жизни с истиной простою деп өз тарапынан қосқан. Аударма автор ниетін толық жеткізбеген. Оның ойын, идеясын түсінбеген . Сөздерді тастап кеткен өз тарапынан сөздер қосқан. Мысалы : глаза раскрылись, звук твоих шагов, перестали верить мұндай сөздер түпнұсқада мүлдем жоқ. Түпнұсқада автор өзінің махаббатын күнде қасында болсанда сағынатынын, қаншалықты қымбат екенін айтқысы келді. Ал аудармада махаббаттын жауапсыздығын ғашық болып қатыгез болып кеттім деп аударған. Аудармада қыздың ғашықтығын жазған должна была деп ал түпнұсқада қазақтарда олар сияқты қыздың немесе жігіттің жеткізгеніме белгісіз себебі қыздың немесе жігіттің болсын біз ол деп жазамыз. Сондықтан түпнұсқаны  орысша немесе басқа тілге аударғанда біз міндетті түрде мұқият болуымыз керек.
	Қорыта айтқанда, аудармашы ақын поэзиясының ерекшелігін, даралығын түсіне білген, жақсы аудармалар жасаған. Егер де аудармашы ақынның ішкі болмысын, жан күйзелісін, басқаларға ұқсамайтын үнін ,астарлы ойын т.б. сезіне алмаса, онда аударманың сәтті шығуы екіталай. Ал Т.Л.Фроловская аудармашылық қызметін жоғары деңгейде атқара білген. 
Осы аударманы оқыған кезде филология ғылымдарының докторы,журналист, кино сыншысы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, белгілі аудармашы, аударма өнері туралы жазылған ғылыми зерттеулердің авторы  Сауытбек Абдрахмановтың аударма өнері туралы айтқан мына пікірі еріксіз еске түседі: «Жақсы аударма – тіл қадірін танытудың да сенімді жолы. Аудармада төлтума мен телтума тайталасады. Яғни, автор мен аудармашы өзінше бір өнер жарысына түседі дейміз. Олай деп айту аздық етеді. Аудармада солар арқылы тіл мен тіл де жарысқа түседі. Тіл мен тілдің жарысы түптеп келгенде, бейне бір ел мен елдің өнер жарысы десе де болады. Демек, аударма – ұлтыңның ұлылығын, еліңнін елдігін дәлелдеудің бір жолы» [7,123]. Біздің ойымызша, аудармашы Татьяна Фроловская өзі ақын болмаса мұндай тамаша аударма жасай алмас еді.
«Әйелдің монологы» соншалықты дәл табылған поэтикалық ырғағымен де, шыңғырған шындығымен де, сыздатар сыршылдығымен де, адамның ең бір жан түкпірінде жататын интимдік сезімдерді жалаңаштай жаздап барып, қайтадан жарқыратып алып кететін ғажайып шеберлігімен де қайран қалдырады. Сұрапыл сезім суретінің мұндай үздік үлгілерін әлем әдебиетінің қазынасына қысылмай қосуға болады. Ашығын айтар болсақ, Фаризаның махаббат лирикасындағы жекелеген өлеңдер Ахматова мен Цветаеваның сөз қадірін білер жұрт мінәжаттай жаттайтын жауһар жырларынан бірде-бір кем емес. Сондықтан да Фариза Оңғарсынова поэззиясы өткен ғасырдың соңғы ширегіндегі қазақ әдебиетінің бөлекше құбылысы болды, сондықтан да Мұқағали «жігітінен қазақтың дос таба алмай» қиналғанда жүрегін жегідей жеген жан сырын Фаризаға айтты, сондықтан да Фариза жырларының рухы нәзік өрліктің, сыршыл ерліктің бейнелі баламасына айналды. Қазақ өзінің Фаризасын, аяулы ақын қызын сол үшін де қадірлейді, қастерлейді", - деп Сауытбек Абдахманов өзінің "Өмірге айналған өлең"деген мақаласында жазғандай, ақын Фариза поэзиясы қазақ халқының ұлттық рухани қазынасына айналды. Ақын поэзиясының орыс оқырмандарына жол тартуы осының айғағы деп айта аламыз.
Аударма өнері үздіксіз дамып келеді. Қазақ ақын-жазушыларының шығармаларын орыс тіліне аударатын аудармашылар туралы, олардың аударма жасау тәсілдері, кемшіліктері мен артықшылықтарын қарастыратын ғылыми мақалалар да жазылып жүр. В.Г. Белинский былай айтқан екен: "...аударма көбінесе түпнұсқаны оқырмандарға және оқуға мүмкіншілігі жоқтарға арнап жасалады, ең бастысы бір халықтың әдеби тіліндегі шығармаларды екінші халықтың тіліне аудару ісіне халықтардың өзара таныстығы, идеялардың өзіндік ауыс – түйістігі, содан келіп әдебиеттің көрнекті және ақыл – ой еңбегінің дамуы негізделеді". Аудармашылардың негізгі мақсаттарының бірі түпнұсқаның стилистикалық және экспрессивті ерекшеліктерін сақтау. Бұл көбінесе поэзиялық шығармалардың аудармаларына тән болып келеді. Аудармашы Т.Фроловскаяны осындай жауапкершілікті абыроймен атқарып жүрген аудармашылардың бірі деп есептейміз.
Әдебиеттер тізімі :
1 Свет поэзии Фаризы Унгарсыновой //fongarsynova.blogspot.com
2  Фроловская Т .Раздумья строгий обретают строй…// Простор.№3- 2014.-С.131-139.
3 Летописец евразийцев.// Караван .17.09.2010 г.
4 Әбілдәқызы Қ. Аққан жұлдыз: Фариза Оңғарсынова //rozatai.wordpress.com.
5 Оңғарсынова Ф. Дауа.- Алматы: Атамұра, 2002 .- 288 б.
6 Не ведая границ : сборник произведений писателей  Беларуси и Казахстана / сост. Алесь Бадак. — Минск : Издательский дом «Звязда», 2013. - 256 с. 
7 Абдрахманов С. Біздің Пушкин. -Астана, 1999.- 186 б.

ЖҰБАН МОЛДАҒАЛИЕВТІҢ "МЕН ҚАЗАҚПЫН" ПОЭМАСЫНЫҢ 
ОРЫС ТІЛІНЕ АУДАРЫЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Жұбан Молдағалиев қазақ халқының дарынды ақындарының бірі. Алғашқы өлеңі жылы жарияланған. Ақынның  "Мен Қазақпын"  поэмасын  қазақ елінің  тарихын, салт дәстүрін насихаттайтын шығарма  деп айтуымызға болады.  Поэманы қазақ елінің ұранына арналған, көркемдігі жоғары, құндылығы сарқылмайтын туындылардың бірі деп білеміз.. Поэма 1964 жылы жазылған. Бұл поэма қазақ елінің басынан кешірген қиындықтарын баяндайтын туынды. Поэманың тілі жатық,ойы оралымды. Оқырманды бірінші жолынан бастап баурап, еліктіріп әкететін шығарма. Поэма орыс, ағылшын, татар, тәжік, қытай, румын тілдеріне аударылған.
  Белгілі әдебиеттанушы М.Базарбаев: «Жұбан шығармашылығынан қазақтың нағыз ұлттық поэзиясын көреміз. Қазақ жері мен суынан, желі мен көгінен нәр алған даладай тынысты, пәрменді поэзияны танимыз»-, деп ақын шығармашылығына жоғары баға берген болатын. Бұл поэма туралы зерттеулер жазылып, диссертациялар қорғалды. Ақынның өлеңдері орыс, румын, қытай, татар, тәжік, өзбек, ағылшын, неміс, араб, моңғол тілдеріне аударылған. 
Жұбан Молдағалиев шығармаларын орыс тіліне Р.Казакова, В. Савельев, К. Ваншенкин, М.Львов, М.Луконин т.б.  аударған. "Много раз выходили мои книги на русском языке и на языках народов СССР. Я отношусь к моим переводчикам, к моим собратьям по призванию с чувством глубокой признательности и большого долга перед ними. Я горжусь своей дружбой с ними, дорожу их высоким творчеством и их мнением обо мне. Имена некоторых из них украшают и эту книгу. И я знаю, что известные русские поэты заняты переводом нашего творчества не по обязанностям ремесла или заботы о хлебе насущном, а, главным образом, потому, что они видят в этом высокую миссию великой русской литературы. Сердечное им спасибо за это!", - деп ақын өз естелігенде аудармашыларға ризашылығын білдірген.
Аудармашылардың арасында көбінесе бір  ақынның өлеңдерін жиі аударатындар да кездеседі. Мысалы, Фариза Оңғарсынова поэзиясын Т.Фроловская көп аударса, Ж.Молдағалиевті көп аударған В.Савельева болды.	
«Ақын болу – мақсат емес, бірақ азамат болуға міндеттісің»  деген қанатты сөз бар. Жұбан осының екеуін де тең ұстаған үлкен жүректі азамат еді. Оның  ақындығы мен азаматтығы бірін – бірі толықтырып, жетілдіріп тұратын. Асылы, шын жақсы ақындық ой, толғам адал, азамат адамның ойынан шығады ғой. Осы тұрғыдан Жұбан орны ерекше бөлек еді. Оны біздің іздейтініміз де , сағынатынымыз да сондықтан"-, деп сыншы  Серік Қирабаев ақынның қайталанбас нар тұлғасын көрсете білген. Осындай ақынның шығармаларын орыс тіліне аудару қиын да жауапты іс екендігі белгілі.  Осындай абыройлы істі аудармашы Р.Казакова атқарған. Аудармашы дастанның  көркемдік-идеялық мазмұнынын беруге талпынған.
Римма Казакова 1933 жылдың  27 қаңтарында Севастопольда дүниеге келген. Алғащқы өлеңдерін  1955 жылы  жариялаған. Ол абхаз,кабардин, тәжік т.б. тілдерінен аудармалар жасаған.  Ол Эдуардас Межелайтис, Ибрагим Юсупов, Эва Штриттматтер, Витезслав Незвал, Владислав Броневский, Майрамкан Абылкасымова, Семён Данилов, Слав Караславов, Бахтияр Вагабзаде, т.б шығармаларын орыс тіліне аударған.
 Поэма туралы: " 50 лет назад великий поэт Жубан ага, не боясь никого, даже цензуры, написал историю казахского народа. При этом не заявляет, что он воздвиг себе памятник, все равно какой – «превыше пирамид и крепче меди», «чудесный, вечный» или «нерукотворный», не о памятнике речь, не о каких-то особых заслугах поэта, он просто сам хочет объясниться перед потомками и рассказать им о себе, о своем времени, о своей судьбе, о народе. Он только настаивает на том, чтобы потомки помнили, как жилось народу трудно, тяжко, мучительно", деп журналист С. Пусырман поэманың құндылығын әдемі көрсетіп берген.
Қаламы ұшталған аудармашы Р.Казакова Жұбан Молдағалиевтің поэмасын аударуға үлкен дайындықпен келгендігі байқалады. Сыншылардың пайымдауынша, поэзиялық шығармаларды аудару өте қиын. Әр ақынның өзіндік өлең жазу стилі, құрылымы болады. Сол себепті, аудармашы ең алдыменен сол ақынның поэтикалық әлемін барынша кеңірек зерттеп, өлеңдегі қолданған тәсілін, поэзияның түрін жетік меңгеруі тиіс.  Осы жерде біз орыс ақыны В.Солоухиннің мына пікіріне назар аударайық : «Мен өлеңді аударғанда қолданатын бір ғана өлшемім бар — әттең мына өлеңді өзім жазбаған екенмін деп өкінгенде ғана және өз тіліме көшіру мүмкіндігі туғанда ғана әлгі  өлеңді өз поэзиямның фактісі етіп аударамын». Поэзиялық шығармаларды аударатындарың негізгі шарты осындай болу керек деп ойлаймыз. 
Поэзия аз сөздің шеңберінде көп мағына сыйғызып,  көлемі шағын ғана шығармада бір елдің тіршілік-тынысы, мәдениеті, тарихы, әдет-ғұрпы,салт-дәстүрі мен терең таныстыра алады.Ал Жұбан Молдағалиевтің осы поэмасының рухы, мақтанышы,сөз саптауы, көркемдік тәсілдері аудармада дәл беріле алды ма, әлде солғын, қарапайым  шықты ма деген  мәселелерді қарастырып көрейік. 
Аударма қызметінің ең басты мақсаты, В.Г.Белинскийдің айтуынша, халықтардың бір-бірімен танысьш, өзара идеялар алмасуы, соған орай, әдебиеттерінің гүлденіп өсу.  Сондықтан, қазақ елінің талантты ақыны, поэма жазу шебері атанған Жұбан Молдағалиевтің поэмасын аударуға  қаламы ұшталған аудармашы Р.Казакованың үлкен дайындықпен, жауапкершілікпен келгендігін байқаймыз. Аудармашының негізгі мақсаты автормен үндестік табу болса, аудармашы Р.Казакова бұл мақсатқа жете білген. Аудармашылық табыс тек түпнұсқамен ажырамаған кезде ғана өз нәтижесін береді. Р.Казакова мәтіннің беретін мағынасын терең түсіне білген. Оңай жасалатын аударма болмайды. Аудармашылар әр сөздің, әр сөз тіркесінің, әр сөйлемнің беретін мағынасына көңіл бөлуі тиіс. Сонда ғана жақсы аударма жасалады. Мысалы,
Түпнұсқа:
Мен – қазақпын мың өліп, мың тірілген,
Жөргегімде таныстым мұң тіліммен.
Жылағанда жүрегім күн тұтылып,
Қуанғанда күлкімнен түн түрілген. [2,1]
Аударма нұсқа :
"Я казах, горечь жизни вкусил я с пелёнок...
Умирал и рождался я тысячу раз...
Я смеялся, и свет возникал из потёмок.
Плакал - слезы лились и у солнца из глаз…[3,349]
Патриоттық тақырыптағы поэзиялық өлең орыс тіліне біршама жақсы  жасалған. Өлең жолдарының орындарымен ауысқандығын байқауымызға болады. Аудармада эквивалентті сөздер қолданылған. Мысалы: «Мен – қазақпын мың өліп, мың тірілген, Жөргегімде таныстым мұң тіліммен» - «Я казах, горечь жизни вкусил я с пелёнок... Умирал и рождался я тысячу раз...», - деп, мен қазақпын дегені аудармада басында келіп, қалған бөлігі екінші жолға аударылған. Жөргегімде – с пеленок, мың өліп, мың тірілдім – умирал и рождался я тысячу раз. «Жылағанда жүрегім күн тұтылып» - «Плакал - слезы лились и у солнца из глаз…» деп, слезы лились  и у солнца из глаз деп образды берілген. Түпнұсқада бұл мағына біраз басқаща берілгенімен, аудармасы да жаман емес. «Қуанғанда күлкімнен түн түрілген» - «Я смеялся, и свет возникал из потёмок», түрілген түн  аудармада свет болып алмасқан. Эквиваленттілігінде бірер соңды айырмашылықтар болғанымен, аударма адекватты деп есептейміз. 
 Ең алдымен поэзияны аударудағы негізгі мақсат  – түпнұсқа авторының интенциясын түсіну болып табылады. Бұл берілген өлең жолдарында аудармашы ақынның айтайын деген ойын орыс реципиенттері түсіну мақсатында адаптациялағанын байқауға болады. Бұл – аударма еркін аударылған, дегенмен автордың стиліне нұқсан келтірілмеген. Аудармашы конпенсация әдісін қолданған, автордың ойын орыс оқырмандарына түсіндіру үшін образдылық, эмоционалды-экспрессивтілік  мағына сақтау үшін дұрыс берілген. Лириканы аударуда ритм, өлеңнің көлемі мен рифма, тон, ырғақ  пен әр шумақтың дұрыс берілуі негізгі нысанға алынған. Аудармада динамикалық әсерлілік басым болып тұр, мұндай аудармашылық әдісті қолдану оқырманға бір өзгеше әсер қалдыру ретінде қолданылған.
Түпнұсқа:
Ал бүгін ше? Бүгін мен азаматпын,
 Жаза алатын, ғылымды қаза алатын. 
Жаза алатын дүниелік дастандарды, 
Жаза алатын тарихқа қазақ атын.  [2,2]
Аударма нұсқа :
А сейчас меня слышат народы и страны.
Видят гордость в чуть суженных солнцем глазах,
Я могу создавать мировые дастаны,
и вписал я в историю имя -казах.[3,352]
Аудармада қазақ халқының мәдениетін, тарихын орыс тілді оқырмандарға таныту бірінші кезекте болғандығы сезіледі.  Қазақ халқының  реалийлерлері ұлттық калориттерін сақтаған. Аударма сәтті шыққан, өйткені аудармашы ырғақ пен синтаксистік ойдың сақталуын дұрыс жеткізе білген. Аудармашы түпнұсқа авторының стилін сақтай отырып, реципиенттерге ақынның интенциясын жеткізгенін байқаймыз. Поэзияның пішіні ғана емес, мазмұны да ырғаққа негізделген, буыны мен образдылықтың дұрыс аударылуы мен реципиентке автордың ойын жеткізе білу аудармашының мақсаты ретінде қойылған.
Түпнұсқа:
Мен - бұл кезде Шоқанмын, Абайлармын, 
Оң - солымды туды енді абайлар күн.
 Оятқандай даламды дауыстары, 
«Кім жазықты?» дегенде талайлардың.  [2,9]
Аударма нұсқа :
Я-казах. Я отныне -Абай и Чокан.
Тонкий лучик прозренья мне временем дан.
И в дремоте степной уже зреют вопросы:
-Кто виновен? Как быть? Как развеять туман?… [3,367]
Үзінді еркін әдіспен аударылған." Я-казах" деген сөз түпнұсқада жоқ, ал аудармашы өз тарапынан қосқан. "Оң - солымды туды енді абайлар күн" өлеңдегі екінші жолы мүлдем басқаша "Тонкий лучик прозренья мне временем дан" деп  басқаша аударған. "Оятқандай даламды дауыстары" деген өлеңнің үшінші  жолын талдасақ, "И в дремоте степной уже зреют вопросы" мұнда эквиваленттік, баламалық аудармада жасалмаған тек "дала" деген сөзін "степь" деп және төртінші жолын  "Кім жазықты? - Кто виновен? "деп  аударған. "Как быть? Как развеять туман?" Мұнда  аудармашы орыс халқына түпнұсқаның мағынасын әдемі жеткізу ниетінде еркін аударманы қолданып аударғандығы байқалады.
Түпнұсқа:
Танытады надандық Сократты,
Гомерді де   көп ғасыр тоқыратты.
Көзім басыр болса да,ойым көргіш.
Мен де ақын ем өзіндей сол бір қарттың.
Келсейші ғой далама бұрын олар,
Коперниктер, Джордано Брунолар!..
Қапы кетті қаншама ұл-қыздарым
Бағы жансаң солардың бірі болар.[2,2]
Аударма нұсқа:
И Сократ был сокрыт,
и Гомер был неведом 
мне, хотя в диких дебрях
заброшенных лет. 
от незнанья слепой,
шел за ними я следом 
и душою был зрячим,
как всякий поэт.
И Коперник, и Бруно...
Пришли б они раньше 
в степь родную,
к ее дочерям и сынам, 
и светлей она стала бы сразу
и краше, 
и быстрее открылось бы
многое нам."[3,351]
Аудармашы еркін аударма түрін қолданған. Аудармада жолдар саны түпнұсқадан әлдеқайда көп, нақтырақ айтатын болсақ, түпнұсқа 8 жол, аударма 16 жолдан құралған. Автор ойы аудармашы тарапынан қосылғанын көп байқамаймыз, тек аудармашы жолдарды бөлген. «Танытады надандық Сократты, Гомерді де   көп ғасыр тоқыратты. Көзім басыр болса да,ойым көргіш. Мен де ақын ем өзіндей сол бір қарттың» – «И Сократ был сокрыт, и Гомер был неведом мне, хотя в диких дебрях, заброшенных лет. от незнанья слепой, шел за ними я следом и душою был зрячим, как всякий поэт», деп аударылғанын көреміз. Бұл жерде Сократ, Гомер сияқты антропонимдер толығымен сол қалпы қалған, тоқыратты дегенді был неведом деген екен, ал шел за ними следом деген жолдар аудармашы тарапынан қосылған, себебі, түпнұсқада біз бұл жолдарды байқамаймыз. «Келсейші ғой далама бұрын олар, Коперниктер, Джордано Брунолар!.. Қапы кетті қаншама ұл-қыздарым, Бағы жансаң солардың бірі болар» - «И Коперник, и Бруно... Пришли б они раньше в степь родную, к ее дочерям и сынам, и светлей она стала бы сразу и краше, и быстрее открылось бы многое нам». Мұнда аудармашы Коперник, Бруноларды алдыңғы жолға шығаруды жөн көрген, яғни, орындары алмасқан. Бағы жану деген қазақтың тұрақты тіркесі аудармада открылось бы многое нам болып, бұл тіркестің мән-мағынасын ашқан. Аударма еркін болғанымен де, түпнұсқадағы идея мен тақырыптан көп алшақтамағанын көреміз. 
Түпнұсқа:
"Мариям Жагор деген орыс қызы,
Он алты-он жетіге келген кезі:
Қазаққа Дудар деген ғашық болып,
Сондағы Мариямның айтқан сөзі :
Дудар- ай дудым, Бір сен үшін тудым..."[2,8]
Аударма нұсқа:
Так вот
русская девушка Мариям, 
дочь Егора,
к шестнадцати юным годам 
полюбила Дудара
и песню сложила: 
"О Дудар, лишь тебе
мое сердце отдам!"[3,365]
Түпнұсқа мәтіні 5 жолдан, ал аударма мәтіні 8 жол болып аударылған.   Алғашқы жолдарының өзі "Мариям Жагор деген орыс қызы, Он алты-он жетіге келген кезі: - «Так вот, русская девушка Мариям, дочь Егора, к шестнадцати юным годам», деп жай ғана әңгіме түрінде басталады. Жагор есімі орыс тіліне бейімделіп, Егор деп сәтті қолданылған. Қазақ өлеңінде он алты- он жетіге келген кезі десе, аудармада ол  он алты жасар Мариям. Келесі жолдар «Қазаққа Дудар деген ғашық болып, Сондағы Мариямның айтқан сөзі : Дудар- ай дудым, Бір сен үшін тудым..." - полюбила Дудара и песню сложила: "О Дудар, лишь тебе мое сердце отдам!" деп, орыс қыздың қазақ жігітіне ғашық болғанын айтса, аудармада бұл жолдар қалып қалған. 
Әрине, бір мақала көлемінде бір поэманың аудармасын толық талдау мүмкін емес. Дегенмен поэманың үзінділері арқылы біз аударманың біршама сәтті шыққандығын айтуымыз керек. Ақын ақын жанын дұрыс түсіне алған. «Аударма үстінде шабыттанбаған, бейнетіне рахаттанбаған, жүректің қанымен жазбаған адам ана тілде ұзақ жасайтын дүние тудыра алмайды. Сонымен бірге, поэтикалық шығарманы сөзбе-сөз, жолма-жол аудармай, тұтас алып аудару керек. Ойдың, сезімнің, образ жүйесінің жиынтығы сомдалып шығуға аудармашының қанынан қайнап шығу керек. Аудармашыны актерге ұқсас деген сөз менің көкейіме қонбайды. Аудармашы-автор»,- деп ақын, жазушы, әдебиет сыншысы, аудармашы Т.Әлімқұлов айтқандай, Р.Казакова аударып отырған шығарманың ұлылығын, қайталанбас көркемдігін, ойдың, сезімнің жиынтығын, рухын сезіне отырып,түпнұсқамен жарыса отырып, өз дарынын түпнұсқа авторының дарынымен үйлестіре отырып  аударуға талпыныс жасаған. 
"Жұбан — өзінің атақты «Мен — қазақпын» деп аталатын поэмасымен қазақ әдебиетінің ірі тұлғасына айналған, отансүйгіштік жырларымен халық жүрегінен орын тепкен ақын. Ақын қазақ халқының тарихы туралы "Мен - қазақпын" атты толғауында халқының атынан мінбеге шығып сөйлей отырып, тарихи шындықты, халықтың эпикалық өмірін кестеледі",- деп Қадыр Мырза Әлі айтқандай, ақын поэмасының орысша аударылу тарихын тереңірек зерттеу келешекте атқарылатын келелі істердің бірі деп санаймыз. Себебі, аударманың негізгі қызметтерінің бірі тіларалық, мәдени-эстетикалық бөгеттерді бұзу, сол арқылы қазақ әдебиетінің баға жетпес мұраларын орыс оқырмандарымен таныстыру, олардан әділ бағасын алу. 

Әдебиеттер тізімі :

 1. Сокол казахской степи. 50 лет поэме «Я – казах!» // Газета "Информбиржа news".13 (1029) . 27 марта 2014 г  
2.Молдағалиев Жұбан. МЕН ҚАЗАҚПЫН.- 1964 ж.- 23 б
3. Молдагалиев Ж . Я КАЗАХ! Стихотворения и поэмы. Перевод с казахского. Астана: Аударма, 2010- 568 стр

ЕКІНШІ ТАРАУҒА БАЙЛАНЫСТЫ ПЫСЫҚТАУ СҰРАҚТАРЫ:

1.	Н.Чернованың аудармашылық еңбегі туралы айтыңыз.
2.	Т.Фроловскаяның негізгі аудармаларын атаңыз.
3.	Ф.Оңғарсынованың өмірі мен шығармашылығы туралы айтыңыз.
4.	"Әйел монологы" өлеңінің жазылу тарихы.
5.	 Ф.Оңғарсынованың ақындық әлемі.
6.	  Ф.Оңғарсынова поэзиясын орыс тіліне аударған аудармашылар туралы не білесіз?
7. Қ.Мырза Әлі поэзиясының зерттелу деңгейі
8. И.Фоняковтың аудармашылық еңбегі.
9. В.Антонов пен А.Кушнер аудармаларының көркемдік ерекшелігі
10. Қ.Мырза Әлі шығармаларының орыс тіліне аударылу сапасы.
11. "Домбыра мен бесік"өлеңінің жазылу тарихы
12. Аударма тәжірбиесіне байланысты жазылғанғылыми мақалаларға шолу жасаңыз.
13. Орыс ақындарының қазақ поэзиясын аудару кезінде қолданатын тәсілдерін анықтаңыз.
14.Ю.Кушактың аудармашылық еңбегіне тоқталыңыз.
15. Б.Қайырбеков поэзиясының көркемдік құпиясы.
16. Абай Құнанбайұлы шығармаларының орыс тіліне аударылу тарихы.
17. Аудармашы Г.Бельгердің аударма теориясына байланысты айтылған ой-пікірлері.
18. Б.Қайырбековтің аудармаларының ерекшелігі
19. Жамбыл шығармаларының орыс тіліне аударылу тарихы
20. Жамбыл шығармаларының орыс тіліне аударылу сапасы. Жетістіктері мен кемшіліктері.

МАЗМҰНЫ

АЛҒЫ СӨЗ..............................................................................................................
І ТАРАУ  ТАРАУҒА АТ ҚОЮ КЕРЕК..............................................................
ТҰМАНБАЙ МОЛДАҒАЛИЕВТІҢ АУДАРМАШЫЛЫҚ ШЕБЕРЛІГІ.........
О.СҮЛЕЙМЕНОВТІҢ «АДАМҒА ТАБЫН,ЖЕР ЕНДІ»  ПОЭМАСЫ ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕ...................................................................................................                                                                   
Қ.АМАНЖОЛОВ АУДАРМАСЫНДАҒЫ В.МАЯКОВСКИЙ «МӘЖІЛІСҚОРЛАР» ӨЛЕҢІ................................................................................................
М. МАҚАТАЕВТЫҢ АҚЫН  Е.ЕВТУШЕНКО ПОЭЗИЯСЫН АУДАРУ ЕРЕКШЕЛІГІ........................................................................................................
БІРІНШІ ТАРАУҒА БАЙЛАНЫСТЫ ПЫСЫҚТАУ СҰРАҚТАРЫ.............

ІІ ТАРАУ ҚАЗАҚ ПОЭЗИЯСЫНЫҢ ОРЫС ТІЛІНЕ АУДАРЫЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ.................................................................................................
Н.ЧЕРНОВА ҚАЗАҚ ПОЭЗИЯСЫН АУДАРУ  ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ..............
Б.ҚАЙЫРБЕКОВ –АУДАРМАШЫ...................................................................
ЖАМБЫЛ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ОРЫС ТІЛІНЕ АУДАРЫЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ................................................................................................
ҚАДЫР МЫРЗА ӘЛІ ШЫҒАРМАЛАРЫ ОРЫС ТІЛІНДЕ............................
Ю.КУШАКТЫҢ  ҚАЗАҚ БАЛАЛАР ӘДЕБИЕТІН АУДАРУ ЕРЕКШЕЛІГІ........................................................................................................
ФАРИЗА ОҢҒАРСЫНОВА ШЫҒАРМАЛАРЫ ОРЫС ТІЛІНДЕ.................
ЖҰБАН МОЛДАҒАЛИЕВТІҢ "МЕН ҚАЗАҚПЫН" ПОЭМАСЫНЫҢ ОРЫС ТІЛІНЕ АУДАРЫЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ..............................................
ЕКІНШІ ТАРАУҒА БАЙЛАНЫСТЫ ПЫСЫҚТАУ СҰРАҚТАРЫ..............