Г.Қ.Қазыбек
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессоры,
Алматы қ., Қазақстан
e-mail: Kazybek__68@mail.ru	

БАҚЫТ ҚАЙЫРБЕКОВТІҢ АУДАРМАШЫЛЫҚ ЕҢБЕГІ 

Мақалада ақын,аудармашы Б.Қайырбековтің аудармашылық еңбегі туралы айтылады. Аудармаларының артықшылары мен кемшіліктері жан-жақты сараланады. Б.Қайырбековтің аудармашылығы жайында, кітаптары туралы  айтылған пікірлер жинақталады.
Тірек сөздер: аударма, түпнұсқа, ақын, поэзия, көркем

Переводческий труд Бахыта Кайырбекова

В статье говорится о  переводческом труде переводчика Бахыта Кайырбекова. В статье тщательно анализируются достижения и недостатки перевода. Приводятся отзывы о переводческом труде Б.Кайырбекова, о книгах написанных им.
Ключевые слова: перевод, оригинал, поэт, поэзия, художественный.

Translation work of Bakhyt Kayirbekov

The article is spoken about translation work done by Bakhyt Kayirbekov. The achievements and shortcomings of translations were thoroughly analyzed in the article. There are reviews, feedbacks on translation work by Bakhyt Kayirbekov, on the book written by him.
Key words: translation, original, poet, poetry, artistic.

Көркем аударма – әдеби шығарманың бір тілден екінші тілге аударылған нұсқасы, көркем әдеби шығармашылықтың бір саласы екендігі анық. Қазіргі уақытта көркем аударманы зерттеу ісі біршама болса жолға қойылған. Аудармашылар еңбегімен танысу оқырмандар тарапынан да қызығушылық танытуда. Қазақстандағы орыс тілді ақындар мен жазушылардың аударма еңбектері туралы да біраз зерттеулер жүргізіліп келеді. Біз осы мақала көлемінде аударматануға үлес қосып жүрген, орыс тілді ақын Бақыт Қайырбековтің аудармашылық еңбегін қарастырамыз. Өзіндік пайымдаулар жасаймыз. Аудармашы әкесі Ғ.Қайырбековтің қандай өлеңдерін аударды, аударма сапасы қандай т.б. мәселелерге тоқталамыз. Мақаланы жазу барысында Б.Қайырбековтің аудармаларын,сұхбаттарын,ол туралы айтылған пікірлер мен жазылған ғылыми мақалаларды пайдаландық.
  Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Махамбет Өтемісов атындағы сыйлықтың лауреаты, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, ақын, сценарийші, кинорежиссер  Бақыт Ғафуұлы Қайырбеков 1953 жылы 23 ақпанда Алматы қаласында дүниеге келген. Мәскеудегі М.Горький атындағы Әдебиет инcтитутының түлегі. Атақты аудармашы Л.А.Озеров пен аудармашы Г.З.Хантемировадан тәлім алған. Оқуды "Әдеби қызметкер" мамандығы, оның ішінде мамандануы бойынша "Қазақ тілінен орыс тіліне ақын-аудармашы" деп аяқтаған. Оның "Осенный диалог", "Глаголь жить ", "За живою водой" ,"Менің үйім", "За решеткой строк", "Дневник","Биография алмаатинца" т.б. кітаптары шыққан. Қазіргі кезде  «Қазақфильм» киностудиясының президенті қызметін атқарып жүр. 
Б.Қайырбеков алғашқы жасаған аудармасы туралы былай деген болатын : " Знакомиться с его творчеством я стал позже. В Литературном институте перевел на русский язык его рассказ и стихи. Переводчиком я был еще неопытным, что-то добавил от себя, чтобы было красиво. На защите диплома вдруг со страхом заметил, что отец сидит в зале. Ничего мне не сказав, приехал в Москву. Я читал свои стихи, а председатель комиссии мне говорит: "У вас замечательные переводы, представьте, пожалуйста…". Я стал читать, а сам думаю, что отец скажет, когда услышит мои добавки? Защитился с отличием. Отец повел меня в ресторан, где бывал Пушкин. И говорит: "Я не верил, что ты станешь поэтом, но сегодня меня в этом убедили твои оппоненты".[1] Яғни, аудармасының алғашқы сыншысы қазақ халқының талантты ақыны Ғ.Қайырбековтің өзі болған.
Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі Б.Қайырбеков орыс тіліне Асан қайғы, Бұхар жырау, Ақтамберді жырау, А Құнанбайұлы, Ш.Құдайбердіұлы, Т.Молдағалиев, Ғ.Қайырбеков, А.Жұмағалиев, М.Мақатаев, О.Асқар, Е.Раушанов, Қ. Салғарин, С. Мұратбеков, А. Сейдімбеков, Ә. Әлпейісов, Т. Жұртбаев т.б. шығармаларын аударған. Ол тікелей қазақ тілінен аудармалар жасайды. Алға рет жылы 1972 жылы С.Мұратбековтің әңгімесін аударған. Аударма сол жылы "Простор" журналында жарияланған. Одан кейін Ғ.Қайырбековтің "Кілт" атты әңгімесін аударған. Ол поэзиялық шығармаларды аударуды 1974 жылдан бастаған. "Простор" журналында А.Жұмағалиев, Т.Молдағалиев, Ә.Ахметовтің өлеңдерінің орыс тіліндегі аудармалары шығады. Сол жылдардан бастап Б.Қайырбеков аудармашылық еңбекпен айналысып келеді. Өзінің айтуынша аударматанудағы ең ірі табыстының бірі ретінде Ш.Құдайбердіұлының "Шежіресін" аударуым деп есептейді. Оны орыс тілінде "Родословная тюрков, казахов и киргизов. Династии ханов" деп берген. Б.Қайырбеков аударма жасау кезінде ең қиыны XV-XVIII ғғ.жыраулар поэзиясын болды деп айтады. Себебі, жыраулар шығармасында көнерген сөздер өте көп,оны орыс тілді оқырмандаға түсінікті аудару мақсатында мен сілтемелерді жиі қолдандым дейді.
"Со всей определенностью сказанное относится к многогранному творчеству незападного и не мейнстримовского (пост-) советского интеллектуала, свободного от культурных стереотипов, мимикрирующих моделей, медиаобразов, от ощущений колониальной ментальности и пребывания на обочине мировой культуры, – поэта, переводчика, исследователя-ученого, режиссера – Бахыта Каирбекова. Его переводы – это точность, максимальное следование заложенному в оригинале; отсюда их ценность",-деп филология ғылымдарының докторы, профессор Ұ.Бақтыгереева Б.Қайырбековтің аудармашылық еңбегіне жоғары баға берген. [2] 
Аудармашы, ҚР Журналистер одағының мүшесі  Б.Қайырбеков аударма туралы мынандай пікірде болған: «О художественном переводе» подчеркивает: «личность переводчика,ее нравственная и художественная позиция должна быть на одной жизненной оси с личностью переводимого автора» [3, 341]. 
Қазақ халқының ақиық ақыны,аудармашы Мұқағали Мақатаевтың өлеңдерін орыс тіліне О. Жанайдаров, Л. Шашкова, Н. Чернова, М. Курганцев, Ю. Александров, Г. Шалахметов, Ж. Баймұхаметов т.б. аударған.  Аудармашының таланты ешкімге ұқсай бермейтін айрықша таланттардың бірі. Оны біз дұрыс түсінуіміз қажет.  Аудармашы В.Жуковский былай дейді: «Переводчик прозы – раб, переводчик поэзии – соперник».   Поэзиялық туындыны аударғанда аудармашы өз ойын автордың ойымен жарастыра алады, кейбір кездері еркіндікке де беріледі. Дегенмен аудармашы мазмұн мен пішіні жағынан ауытқымауы тиіс. Оқырманға түсінікті етіп жеткізуде аудармашы еркіндікке бара алады, ал мұндағы еркіндік  көңілге қонымды болу шарт. Аудармашы Б.Қайырбековтің аудармаларында ақынға тән еркіндік кездеседі, бірақ бұдан түпнұсқаға зиян келмеген.
2010 жылы "Далекие и близкие" атты кітабы шығады. Осы кітапты сыншылар жоғары бағалаған. Мәселен: "Автор – человек поразительной скромности. Он не считает себя талантливым поэтом, переводчиком, кинорежиссером. «Якобы поэт… якобы переводчик… якобы режиссер» - так он говорит о самом себе. Но, читая его переводы, поражаешься чистоте, слаженности слога. Невозможно читать произведения в переводе Б. Каирбекова поверхностно.  Автор вовлекает  в суть повествования, заставляет задуматься, осмыслить, понять.
Примечательно то, что уже само название книги – «Далекие и близкие» заставляет задуматься. Далекие, потому что поэты-жырау, Абай, Магжан писали в далекие времена, когда было иное время, мировоззрение, атмосфера.
       Близкие, то есть близкие душе автора. Бахыт Каирбеков переводил те фрагменты произведений, которые слились с его ощущениями, которые он смог прочувствовать.
«Далекие и близкие» - стихи поэтов ушедших и живых, которые отражают свои чаяния и мысли, которые разговаривают с нами через призму времени благодаря талантливым переводам Бахыта Каирбекова"./4 /  Бұл аудармашы еңбегінің жоғары бағалануының айқын дәлелі.
Абай  Құнанбайұлының өлеңдерін орыс тіліне аудару туралы ғылыми мақалалар мен зерттеулер көп жазылды. Сондықтан да біз оған арнайы тоқталуды жөн көрмедік. Абайдың "Сенбе жұртқа тұрса да қанша мақтап" деген өлеңін Б.Қайырбеков те аударған. Ол туралы аудармашы былай деген болатын :"А стихотворение Абая стало программным для меня и, кстати сказать, перекликается с тем, что написал недавно и процитировал выше" [4] 
Түпнұсқа:
Сенбе жұртқа, тұрса да қанша мақтап,
 Әуре етеді ішіне қулық сақтап. 
Өзіңе сен, өзіңді алып шығар,
 Еңбегің мен ақылың екі жақтап.
 Өзіңді сенгіштікпен әуре етпе,
 Құмарпаз боп мақтанды қуып кетпе. 
Жұртпен бірге өзіңді қоса алдасып,
 Салпылдап сағым қуған бойыңа еп пе?
 Қайғы келсе қарсы тұр, құлай берме,
 Қызық келсе, қызықпа, оңғаққа ерме.
 Жүрегіңе сүңгі де, түбін көзде,
 Сонан тапқан шын асыл, тастай көрме. [5] 
Аударма нұсқа:
Не верь речам – желанным и приятным,
Они тебя обманом изведут,
Но верь себе, в себя уверуй свято,
Тебе подмогой будут ум и труд.
Не доверяй надежд своих любому,
Успеть за всеми не стремись,
Удел обманутых – не твой, к другому
Тебя давно готовит жизнь.
Не падай духом – нет печали вечной,
Не возликуй – вед краток счастья миг.
Найди себя во глубине сердечной
И найденный не замути родник.[6] 
Түпнұсқа мен аударма нұсқа он екі жолдан тұрады. Аударма еркін жасалған. Тілі жеңіл.Аудармашы аударма трансформацияларын сәтті пайдалана білген.
Қазақстанның Халық жазушысы, ақын, ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері Ғафу Қайырбековтің өзі де көркем аударма шебері болған. Ол Байрон, А.Пушкин, М.Лермонтов, Т.Шевченко, С.Есенин, Р.Гамзатов, А.Некрасов өлеңдерін, Л.Н.Толстойдың "Соғыс және бейбітшілік" романының үшінші кітабын аударған. Ақынның "Құрдас", "Дала қоңырауы", "Асу алда", "Маңғыстау маңғаздары", "Құрдастар" т.б. жинақтары жарыққа шыққан.
Ғ.Қайырбеков шығармаларын орыс тіліне А.Антонов, О. Шестинский, П. Железнов,К. Ваншенкин, Н. Душкин т.б. аударған.
Б.Қайырбеков өз әкесінің өлеңдерін орыс тіліне аударған. Ол бір естелігінде : "Самый счастливый миг, который я помню, — это вечер встречи с читателями, где мы выступали с отцом. Он читал мои стихи на казахском языке, а я его — на русском. Он очень сильно повлиял на мое творчество тем, что много рассказывал историй и легенд о родной земле и, вообще, возил беспощадно по всей степи с самого детства. Это его «вкусное» отношение к родной земле, жадная ностальгия заразили и меня. Чем бы я ни занимался, он всегда незримо присутствует рядом и влияет на мое творчество."
Б.Қайырбеков ақын Ғ.Қайырбековтің өлеңдерін аударып, мерзімді баспасөз беттерінде, өлең жинақтардажариялаған. Бірнеше өлеңін "Тәуелсіз Қазақстан: қазіргі заман әдебиетінің антологиясы" деген жинақта жариялаған. Аудармашы ақынның өлеңдерін аударып 1984 жылы "Звезда счастья" және  1990 жылы "Белый парус" деген атпен жарыққа шығарған.
Халықаралық "Алаш" сыйлығының лауреаты,Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, ақын Есенғали Раушанов "Бастау", "Шолпан жұлдыз туғанша",  "Ғайша бибі", "Қара бауыр қасқалдақ", "Келінтөбе" жыр жинақтарының авторы. Оның шығармалары орыс, литва, украин, болгар, чех, өзбек, қырғыз т.б. тілдерге аударылған. Әр кезеңдерде "Жалын", "Арай", "Зерде" журналдарында жұмыс жасаған. Б.Кайырбеков Е.Раушановтың біраз өлеңдерін аударып, оны "Қазақ поэзиясының антологиясы" кітабының үшінші томында жариялаған. Осы жинақта Б.Қайырбековтің аударуында Тұманбай Молдағалиев, Орзақын Асқардың да өлеңдері берілген. Аудармашы еркін тәсілді қолдана отырып, көркем аудармалар жасаған.
Талантты аудармашы Г.Бельгер "Аударма жауапкершілігі" деп аталатын мақаласында: "...Ғ.Мүсірепов іспеттес әрбір сөзіне мән беретін, әрбір сөйлемін тоқсан толғанып жазатын, стилист суреткерлерді бір тілден екінші тілге жайдан-жай “қотара салу” тіпті де мүмкін емес. Аудармашының кей реттерде әріпшілдіктен бойын аулақ салып, жазушымен өнер таластыра, бәсекелесе отырып, түпнұсқаның жалпы рухын, автордың ой жүйесін, сөз саптау тәсілін сақтауға тырысуы қажет. Жазушылық талант, аудармашылық мәдениет, қазақ халқының тарихын, тұрмыс салтын, мінез-құлық ерекшеліктерін жақсы білу – міне осы қасиеттердің бәрін бірдей бойына жинақтаған адамның өзінің тіл өнерін жете меңгерген сөз зергерлерінің шығармаларын орыс тіліне бар бояу, бар нақыс, көркін сақтай отыра аударып шығуы екіталай. Өйткені, Абай, М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов сияқты қаламгерлерді орыс тілінде шығару үшін ең алдымен қазақ тілін жете білу, оның рухын, көркін, сырын, әуенін жете ұғу қажет",-деп аударманың қиыншылықтарына тоқталған. Б.Қайырбеков қазақ және орыс тілдерін жетік білген, сондықтан да сәтті аудармалар жасай білген.
"Перевод – это тоже работа. Нужно быть в шкуре автора, вживаться в его образы. Нужно еще соблюдать форму стихотворения. Мало сказать про эту работу – тяжелая, она еще и неблагодарная. Читатель традиционно не интересуется, кто перевел книгу. В основном переводчиков знают переводчики. Без кадрового решения этого вопроса проблему переводов не решить. Я, как переводчик, пока не заинтересован в этой работе. По большому счету, давно уже не занимаюсь переводами. Тем более что платят за это мизерные деньги",-деп Б.Қайырбеков аударма,аудармашылар еңбегі туралы өз пікірін білдірген болатын.[7] 
Көркем поэзияны аудару ерекше жауапкершілікті, аудармашыдан лингвистика мен аударма теориясы саласынан дайындықты талап етеді. Ал біз осындай жауапкершілікті Б.Қайырбеков жасаған аудармаларынан табамыз. 
Қазақ халқының ұлы ақыны  Абайдың кезінде "Атаның баласы болма, адамның баласы бол!",-деген қанатты сөзін ақын,аудармашы,режиссер Бақыт Ғафуұлы Қайырбековтің шығармашылығына, болмысына айтуымызға болады.Талантты ақын Ғ.Қайырбековтің ғана ұлы болмай, қазақ халқына еңбек етіп жүрген Бақыт Қайырбековтің аудармалары келешекте арнайы зерттеуді қажет етеді. Бұл болашақтың ісі деп сенеміз.

Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1."Жизнь – не судьба и не отсрочка, лишь часть другого бытия"//fun.bibo.kz
2. Бахыту Каирбекову – 60 лет//www.camonitor.com
3. Каирбеков Б.Г. 0 художественном переводе / / Каирбеков Б.Г. Путь воды. Избранное. Стихи и проза. - Москва. Тезаурс, 2010. - 416 с
4. Далекие  и близкие: избранные  переводы. Бахыт  Каирбеков. - Астана:Аударма, 2012. - 288 стр.
5.Абай Құнанбаев (Сенбе жұртқа, тұрса да қанша мақтап) // www.ZHARAR.com
6.И человек есть Книга …//www.k-p.kz
7. Второе правило номада//www.madenimura.kz. 26 февраль. 2013 г.