Иманқұлова С.М.  
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың доценті, ф.ғ.к.

Білім беру жүйесіндегі тілді меңгерту әдістерін саралау

Қазіргі таңдағы жаһандану үрдістері білім беру жүйесіне қойылатын жаңа талаптарды айқындауда. Соның нәтижесінде ғылыми-техникалық прогресс қарқынды дамып келеді. Бұл өз кезегінде білім беру мазмұнын қайта қарау, оқытушының кәсіби біліктілігі мен оқу үрдісінің тұлғалық бағдарлауына қойылатын талаптардың арта түсуіне, қысқа мерзімде ақпараттың көлемді бөлігін тиімді түрде ұсынатын, сол ақпаратты жоғарғы деңгейде игерте алатын және практикада бекіте алатын әдістерді қолдануды талап етеді.
	Кез келген мемлекеттің табысы – оның жер көлемі мен табиғи қорының  байлығымен ғана емес, ең бастысы адами капиталдың әлеуетімен өлшенеді. Ғылыми әлеуеті жоғары елдің әлемдік кеңістіктегі орны да соншалықты болмақ. Осы мақсат үдесінен шығу үшін жас ұрпақты сапалы біліммен сусындатып қана қоймай, ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбиені бойларына сіңірту басты ұстаным болу керек. Әсіресе, рухани байлығымыздың түп қазығы – мемлекеттік тілді құрметтей білетін, қазақ тілінде өз ойын еркін де, сауатты жеткізе білетін ұрпақ тәрбиелеу кезек күттірмейтін мәселе. Оқу-тәрбие ісінде тіл үйренушілерге қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде сапалы да тиімді оқыту ұстаздарға аманат етіп тапсырылатын үлкен жауапкершілік. Себебі тіл мамандары қазақ тілінің бай әлеуетін болашаққа жеткізетін, тіліміздің ғылыми-теориялық негізін, практикалық ізденістерін дамытатын бірден-бір алтын көпір.
	Қазақ тілін оқыту үдерісінің ғылым нысанына айналуы – қазақ тілін оқыту барысының заман өзгерісіне дер кезінде бейімделу жолдарын танып‑талдау, практикаға енгізудің тиімді де нәтижелі тетіктерін анықтаумен өлшенеді. Соған орай қазақ тілін оқыту әдістемесі да жан‑жақты дамып келеді. Мысалы, соңғы жылдары қазақ тілін оқыту әдістемесінің философиялық, антропологиялық, аксиологиялық, акмеологиялық, андрагогикалық, гносеологиялық, логикалық негіздерін қазақ тілінің болмысымен байланыстыру қолға алына бастады.
Қазіргі таңдағы тілді меңгертудің озық тәжірибелеріне зер салып қарасақ, тіл үйренушілердің өздігінен ізденуіне, алған білімін нақты тәжірибеде қолдана алуына бағыттайтын жаңа технологиялардың белсенді енгізіле бастағаны байқалады. Мұндай тұлғалық‑бағдарға негізделген білім беру жүйесіне берілген басымдылық – инновациялық технологияларды кең түрде зерттеп, оқыту үдерісіне біліктілікпен батыл енгізуді талап етеді. Бұл өз кезегінде жеке тұлғалық мәдениет пен танымдық-практикалық қабілеттерді қалыптастыруға мүмкіндік беретін, осы бағыттағы ізденістерді кеңейтудің және сол технологияларды ғылыми тұрғыдан жан-жақты зерделеп зерттеудің көкейкестілігін дәлелдейді. Ол үшін тіл мамандарына сапалы нәтижелерге әкелетін тиімді оқыту технологиясын таңдап, оның оңтайлы шешімін табатын сара жолда ізденімпаздық қажет.
	Қазіргі таңда жоғары оқу орындарында қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде оқытудың түрлі әдіс‑тәсілдері қалыптасып келеді. Әрбір әдіс‑тәсілдердің өз ерекшеліктері бар, кейбірі танымал әрі сұранысқа ие болса, енді біреулері көп қолданыла бермейді. Соның ішінде әлі де болса өз құндылығын жоғалтпай келген тәсіл – классикалық әдіс. Атап айтқанда:
1.	Тура әдіс.
2.	Оқытудың грамматикалық‑аударма әдісі.
3.	Аудиовизуалды және аудиолингвалды әдіс.
4.	Қатысымдық әдіс.
Тілді оқытудың «тура», аудармасыз, табиғи жолмен оқыту әдісін 1882 жылы В.Фиетор деген ғалым ұсынады. Ол алғаш рет шет тілін оқытуды реформалау туралы ұсыныс айтады. Тілді үйретуде тәжірибелік сабақтардың теориядан гөрі маңыздырақ екенін айта келе, студенттердің өз бетімен орындайтын жұмыстарын жүйелендіру қажеттігін көтереді. Бұл ой көптеген лингвистердің ортасында тың жаңалық ретінде қабылданады. Осы идеядан соң 1909 жылы танымал лингвист Г. Пауль жоғары оқу орындарында аудиториялық сабақ пен өздік жұмысты қолға алу, жүйелі жаттығулар жазу жайында сөз қозғайды. 
Тура әдіс табиғи оқыту әдісі негізінде пайда болады. Бұл әдісті жақтаушылар – психолог В. Фиотер (ол аударма арқылы тіл үйретуді қаламайды) мен лингвист О. Есперсен және әдіскерлер – Ш. Швейцер, Г. Вендт, Э. Симоно және басқалар болады [1]. Бұл әдістің өкілдері тілді практикалық жағынан меңгеруді мақсат етіп қояды. Бастапқы кезеңде оқытудың ауызша түрі таңдалады. Лексикалық минимум тек қарым-қатынасқа қажетті тақырыптар төңірегіндегі сөздерден тұрады. Ал грамматика сол тақырыптарға қажетті құрылымдар аясында қарастырылады. 
Аталған әдістеме бойынша оқытушы күнделікті тұрмысқа қажетті ауызекі сөйлеуге көп көңіл бөледі. Сабақ жүргізетін оқытушының сөйлеген сөздері тіл үйренушіге анық, айқын естілуі талап етіледі, себебі олар оқытушының айтқанын ауызша қайталап жаттығады. Тілді үйрену барысында практиканың маңызды рөл атқаратынын ескерсек, бұл әдістің тиімді тұстары мол екенін байқауға болады. Жаттықтыру, тіл ұстарту жұмыстары кезінде оқытушы‑тіл үйренуші арасында жанды қарым‑қатынас құрылады. Тіл үйренушінің сөйлеу барысындағы кемшіліктерін оқытушы табан астында түзеп отырады. Тіл үйренуші грамматикалық құрылымдарды орынды қолдана алу мүмкіндігіне қол жеткізеді. 
Тура әдіс төрт сатыдан тұрады:
-	ауызша сөйлеу тілін түсіну;
-	ауызша сөйлеу тілін қолдану;
-	оқылым;
-	жазылым.
Оқылым мен жазылымға қарағанда алдыңғы екі саты бойынша ауызекі сөйлеу дағдысына басымдық беріледі. 
Тура әдістің негізгі қағидаттары:
1.	Грамматика мен лексикаға қатысты таңдалған лингвистикалық материалдардың барлығы шектеулі болады. Тіл үйренушіге берілген материалдардың барлығы таныс, орфоэпия, орфографиялық нормалар қатаң сақталу керек.  
2.	Әрбір бірлік студент толық меңгермейінше түсіндіріліп және бірден бекітіліп отырылады. 
3.	Күнделікті тұрмысқа қажетті сөз орамдары біртіндеп кеңейе бастайды да, грамматикалық материалдарды қолдану аясы оның практикалық мақсатына сай анықталады. 
4.	Лексикалық материалдарды сұрыптау да осы белгілер бойынша жүзеге асырылады. 
5.	Жаңа сөздер мен жаңа грамматикалық элементтер көп уақыт алмайтындай және жеңіл игерілетіндей (модельдер, дайын клишелер және т.б.)  ойластырылады.
	Тура әдіс грамматиканы негізгі бағдар етіп алады. Және грамматикалық құрылымдар толық ашылмай, белгілі бір мақсатқа ғана жұмсалады, яғни лингвистикалық материалдарды бекіту үшін ғана қолданылады. Мысалы, «Отбасы» деген тақырыпта тәуелдік жалғау, «Мамандық» тақырыбында жіктік жалғау, «Мінез, портрет» тақырыбында сын есімдер, «Уақыт» тақырыбында сан есімдердің қолданылуы сияқты шектеулер болады. 
Аталған қағидаттардан шығатын қорытынды: бұл әдіс тілді үйренудің алғашқы сатысында ғана тиімді нәтиже береді. 
Оқытудың грамматикалық‑аударма әдісі. Қазіргі білім беру жүйесіндегі бұрыннан келе жатқан классикалық әдіс болып табылады. Мақсаты – грамматикалық ережелер арқылы оқыту және аударма жасауға үйрету. Кемшілігі –  лексикалық минимум жаттандылықтан арыға бармайды, қолданысқа түсу механизмдері іске асырылмайды. Мысалы, курс – бағам, платеж – төлем, зарплата – жалақы және с.с. сөздерді жалаң жаттау аса тиімді нәтиже бермесі анық. 
Шетел ғалымы С. Крашен тілді жаттанды емес, табиғи жолмен меңгертуді жөн санайды [2]. Жаттанды материал уақыт өте келе ұмытылып қалады. Ал табиғи қажеттіліктен туындаған тіл қарым‑қатынас барысында үнемі қайталанып, жадыда сақталып қалады. 
Оқылым дағдысы тек қатаң түрде аударылып отырады. Оның үстіне оқылым материалдары көркем шығармалардан алынып, тек әдеби тіл оқытылады. Оны студент күнделікті тұрмыста, ауызекі сөйлеуде пайдалана бермейді. Тілдік ортаға түскенде басқалардың айтқандарын түсінбей, тілдік кедергілерге ұшырайды. 
Аудиовизуалды(дыбыс‑бейне)және  аудиолингвалды әдіс. Бұл әдісте тіл нақты құрылым, дыбыс және бейнежазбалар арқылы меңгертіледі. Мемлекеттік тілдегі бейнебаян мен көркем, деректі фильмдер арқылы көру және есту каналдары қатарынан іске қосылады. Тіл үйренушінің сұранысына сай мильтимедиалық кешендер мен бағдарламалардың қарқынды дамып жатқаны тіл үйренушінің көзбен көргенін еске сақтауға мүмкіндігі мол екенін аңғартады. Электрондық оқулық, мультимедиалық кешен арқылы түрлі суреттер, бейнекөріністер, дыбыс және музыка тыңдатып көрсету арқылы тілді үйрену қабілеттерін арттыруға болады. Сонда оның тіл үйренуге қызығушылығы артады, қарым-қатынас дағдылары қалыптасады. Тілдік материалдарды есте сақтап, тілдің қолдану ортасын анықтап алады.  Алайда бұл әдістің де осал тұстары кездеседі. Мысалы, тіл үйренушіге дайындалған материалдар, аудикурстар анық, нақты дыбысталуға құрылады. Ал тіл үйренуші айналасындағылармен қарым-қатынаста сан алуан дыбысталған сөздік оралымдарды естиді, қабылдайды. Сөйлеу қарқындары да, әуезі де түрлінше дыбысталған сөз орамдарын қабылдау белгілі бір қиындыққа ұрындыруы мүмкін. 
Сондай-ақ тілді меңгертуде үйренушінің сұранысына сай таңдалған электронды кешендер тура әдістегідей, белгілі бір бағдарламалар, сабақ жоспары аясында жүргізіледі. 
	Қатысымдық әдіс. Қазіргі таңдағы тиімді қолданып жүрген әдістің бірі. Бұл әдістің негізгі нысаны – сөйлеу, қарым‑қатынас жасауға үйрету. Бұл әдіс кезінде қабылдау, түйсік түрлерінің барлығы іске асады. Қатысымдық әдістің мәні шынайы жағдаят құра білуде. Түрлі сұхбаттар құру арқылы студент тілдік білімін практикада қолдана алу мүмкіндігіне ие болады. Ең бастысы – жаттығулардың сан алуандығы: рөлдік ойындар, сұхбаттар, жағдаяттық тапсырмаларды орындау арқылы студент жан‑жақты қырынан көрінеді. 
	Мұнда оқыту тек грамматикалық немесе лингвистикалық ережелерге ғана емес, қатысымдық құзіреттің барлық компоненттеріне бағытталады (лингвистикалық,  әлеуметтік‑мәдени, стратегиялық, оқу, кәсіптік). Сөйлеу материалдарын ұйымдастыру оның түріне емес, қызметіне бағытталады. Тілді өңделмеген күйінде алып, мәнмәтін арқылы мағынасын түсіну басшылыққа алынады. Аутентикалық материалдар студенттің кәсіптік құзіретін қалыптастыруда маңызды орын алады [3]. 
	 Осы кезеңге дейін орыс аудиториясына қазақ тілін оқытудың түрлі амал‑тәсілдерін қолданылып келді, әлі де қолдана береміз. Десек те бірде бір оқытушы не әдіскер-лингвист «нақты бір әдісті ғана қолданамын» деп айта алмайды. Себебі оқытушының негізгі мақсаты – әдістің түр-түрін саралау емес,  алдында отырған студентті қалай да сөйлетіп, тілді меңгертіп шығару болып табылады. Ол қандай әдіспен өтсе де, бастысы – нәтижесі сенімін ақтаса болғаны. Соған орай алдына келген студенттің тілді үйренудегі мақсаты, талап-тілегі, ынта-жігері, қарым-қабілеті, тілге бейімділігі де ескеріледі.
Тілді меңгерту – өте күрделі, әрі қиын іс. Оны оқыту барысында талай кедергілерге жолығып, жетістіктерге қол жеткіздік. Қиындықтарды атап айтқанда, алдымен талай жылдар бойы қазақ тілінің құрылымдық жүйесін оқыттық. Алайда бұл әдіс‑тәсіл жеткілікті нәтиже бермеді. Себебі, тіл білімі салалары жеке‑жеке жүйесіз оқытылып, тілдік тұлғаның сұранысы қанағаттандырылмады. Тілдік тұлға үйренген материалдарын қатысымда қалай қолдану керектігіне машықтанбады. Осыған байланысты тілді қатысымдық тұрғыдан үйрету талабы туындады. Яғни, тіл үйренушіге грамматикалық құрылымдарды түгел жаттамай‑ақ өзіне қажетті сөйлеу үлгілерін, дайын клишелерді қолдану тиімдірек болды. Өзінің айналасы, ортасы туралы қажетті түсінікті жеткізе алса болды. Алайда, адамдармен қарым‑қатынас барысында қандай жағдай болатынын ешкім дөп басып айта алмайды. Дайын құрылымдардан тыс сөйлемдер, сұрақ‑жауаптар, грамматикаға қажеттілік  туындап жатады. Міне, осы тұста тіл үйренушінің тығырыққа тіреліп қалатын тұстары болды. «Грамматиканы оқытпай‑ақ тілді үйренудің» мұндай әдіс‑тәсілдері грамматикалық құрылымдарды қажет етті. Енді грамматиканы (тілдік ережені) құрылымдық жүйемен оқытпай, функционалдық тұрғыдан (жұсалымдылық, қолданымдылық) оқыту мәселесі күн тәртібіне қойылды.  
Қорыта келгенде, тілді меңгерту әдістерін жетілдіру оның педагогикалық-филологиялық негіздеріне, теориясы мен практикасына тереңірек үңіліп, кемшіліктері мен жетістіктерін саралауды қажет етеді. 

Пайдаланған әдебиеттер:
1. Основные  направления  в  методике  преподавания  иностранных  языков  в  XX  вв.  /  Под  ред.  М.В.  Рахманова.  М.,–1972.
2. Krashen S. Second Language acquisition and Second Language learning. – Oxford Pergamon Press, 1981. 230 р. 
3. Мухтарханова А.М. Ағылшын тілін оқытуда қатысымдық әдістердің түрлеріне сипаттама. Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ хабаршысы № 1 (92), 2013.
АННОТАЦИЯ
В  статье  рассматриваются  различные  методы  обучения  языка.  Особое  внимание  было  уделено  следующим  методам:  прямому  методу,  грамматико-переводному,  аудиовизуальному,  аудиолингвальному  и  коммуникативному.  Делается  вывод  о  том,  что  более  доминирующее  положение  изучение государственного языка начинает  занимать  коммуникативный  метод.
Ключевые  слова:  государственный  язык;  казахский;  методы.

ABSTRACT
The  article  discusses  various  methods  of  teaching  kazakh  languages  in  universities.  Particular  attention  was  paid  to  the  following  methods:  the  direct  method,  grammar-translation,  audio-visual,  audiolingual  and  communicative.  It  is  concluded  that  communicative  method  is  has  started  becoming  most  dominant.
Keywords:  kazakh  language; methods.