Қазақ тілін оқытуды түбегейлі өзгерту мәселесі 

Иманқұлова Салтанат Меркібайқызы
Әл‑Фараби атындағы ҚазҰУ‑дың доценті, ф.ғ.к.
Қазақстан Республикасы, Алматы қаласы
isalta_69@mail.ru

Академиялық автономия кепілдігі берілген жоғары оқу орындары білім беру қызметімен шектеліп қалмай, қолданбалы және ғылыми-зерттеу жұмыстарымен айналысып, оны белсенді дамыту ісіне бел шеше кірісіп кетті. Оқытуды жаңғырту үшін әлемдік білім беру жүйесінің әдіс‑тәсілдерін зерттеп, оны оқу үрдісіне батыл енгізіп, нәтижеге жетіп жатқан ғалымдар да баршылық. 
Бұл мәселеден қазақ тілі мамандары да тыс қылып жатқан жоқ. Қазақ тілінің ғылым, білім құралына айналуы үшін оның сан салалы қызметін жан-жақты дамытуға бағытталған мүмкіндіктерді ізденіс көзіне айналдырып, шетел ғалымдары мен отандық ғалымдардың тәжірибесін басшылыққа алып, білім беру жүйесіне инновациялық әдістерді қарқынды енгізуге күш салып‑ақ жатыр. Алайда атқарылған іс нәтижеге қарап бағаланады десек, тіл мамандарының білім берудің қазіргі заманғы және тиімді жүйесін құруға талпынған міндеттері өз нәтижесін бермей‑ақ келеді. 
Қазақ тілінің нормативтік‑құқықтық негізі бар, ғылыми әлеуеті жеткілікті. Бірақ сол ғылыми негіз тетіктерін орындауға келгенде енжарлық танытып отыруымыз, қазақ тілінің ғылым, білім, техника тілі ретінде қызмет атқаруына қолбайлау болуда. А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының бас ғылыми қызметкері, ф.ғ.д., профессор Нұргелді Уәли айтқандай: «Мемлекеттік тілдің 1) басқару, 2) ақпарат, 3) ғылым‑білім саласындағы үш тағаны мықтап орнықпай, қоғам алдындағы, әлеуметтік қауымдастық алдындағы абыройы көтерілмейді. Мұндай мәртебелі міндетті қазақ тілі, әлдекімдер айтқандай, әлеуеті жетпегендіктен емес, коммуникативтік өрісін тарылтып, қызмет бермегендіктен, толық атқара алмай отыр» [1, 33‑б.].  
Мемлекеттік тілдің басқару саласындағы қызметіне талдау жасайтын болсақ, кез келген басшы қызмет бабында неғұрлым қазақ тілін көбірек қолданса, айналасындағы ортасы да сол тілде қарым‑қатынас орнатуға барын салады. Қазіргі жағдайда билік тарапынан түсетін құжаттардың тілі – орыс тілінде. Ол қазақ тіліне аударылып барып айналысқа кетеді. Аударма сауатты шықса жақсы, сауатсыз аудармадан маман ешнәрсе түсінбейді. Содан кейін орыс тіліндегі нұсқасына үңіледі. Бұл мәселе осыдан он жыл бұрын қандай өзекті болса, қазіргі қоғам үшін де маңыздылығын жойған жоқ. 
Адам қай тілде көбірек сөйлесе, сол тілдің лексикасын дамытады. Сол тілдің терминін қолдану арқылы қызмет барысындағы тіл мәселесінің шешімін табады. Жүре келе тілдік дағды, машық қалыптасады. Сөйтіп жылдар өте келе сол тілде, біздің жағдайымызда, мемлекеттік тіл – қазақ тілінің сөйлеу мәдениетін қалыптастырады. Бұл ұлттық құндылықтарды, жоғары моральдық қағидаларды, адамзаттық құндылықтарды, кәсіби этикетті жоғары ұстайтын кез келген басшы немесе қызметкердің парызы, қоғам алдындағы жауапкершілігі болып саналады. Елбасы айтқандай: «Егер әрбір қазақ ана тілінде сөйлеуге ұмтылса, тіліміз әлдеқашан Ата Заңымыздағы мәртебесіне лайық орнын иеленер еді».
Қазақ тiлi – Ата Заңымызда «мемлекеттiк тiл» деп жазылған. Оның заңнамалық күшi басқа тiлдерге қарағанда басым. Еліміздегі барлық жиын‑кеңестер, мәжіліс, конференциялар қазақ тілінде өтсе, бұл Заңымызға қайшы емес. ҚР «Тіл туралы Заңының» 6-тарау, 27-бабында: «Қазақстан Республикасында басқа мемлекеттер өкілдерімен өткізілетін ресми қабылдаулар мен өзге де шаралар басқа тілдерге аударылып, мемлекеттік тілде жүргізіледі», ‑ делінген. Керісінше, елімізде тұратын 140 этнос пен  17 конфессияның өкілдері біздің татулық пен бірлік орнаған шаңырағымыздың ортақ тілі – қазақ тілін дамытуға өз үлестерін қосуы керек.
Кез келген маман өзінің іс-әрекетінің сәтті болуы, кәсіби тұрғыда қызметінің өсуі үшін үнемі ізденіп, білімі мен біліктілігін арттырып отыруы қажет болады. Сол сияқты қызмет барысына қажетті тілдік құралдарды жетілдіріп, заман ағымына орай тілімізге еніп жатқан сөздердің қолданысын бағамдай алуға және оны дамытып отыруға өз үлес қосуға  мүдделі болуы керек. «Бұл – өзін қадірлейтін әрбір адам дербес шешуге тиіс міндет». 
Ал екінші мәселеге тоқталар болсақ, Бұқаралық ақпарат құралдарындағы фильмдер мен бағдарламалардың басым көпшілігі басқа халықтың жоғын жоқтайтын, жырын жырлайтын, біздің ұлтымызға тән қасиеті шамалы батыстық құндылықтарды орнықтыратын, қазақшасынан гөрі орысшасы басым ақпараттар. Бірлі‑жарым мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеретін хабарлар, газет‑журналдар, интернет‑ресурстар болмаса, Қазақстанда емес, басқа елде жүргендей әсер алатынымыз өтірік емес. Республикада тарайтын 8 мыңдай бұқаралық ақпарат құралдарының 5 мыңнан астамының 90 пайызы орыс тілінде екен. Ал ғаламтордағы қазақ контентінің күн сайын кеңейіп келе жатқандығы қуантарлық жағдай болғанымен, ресейлік «Мой мир» әлеуметтік желісін 2 млн. 818 мың, «В контакте» – 2 млн. 244 мың адам, «Одноклассники» – 811 мың адам, «Facebook» желісін 693 мың адам пайдаланады екен. Сонда қазақстандық азаматтар қазақ тілді желіні емес, басқа тілдегі электронды байланыстарды тұтына отырып, орыс тілінің сөздік қорын байытып отырады екен. БАҚ кеңістігіндегі Ресей саясатының үстемдік етуіне жол бермеу үшін арнайы заң жобасы қажет‑ақ. Қазақ тілді сапалы сайттар мен түрлі бағыттағы, алуан мазмұндағы қазақ интернет кеңістігіне қолдау көрсетілсе, бұл мәселенің оң шешімі табылар еді. Бұл өз кезегінде қазақ тілді Веб-сайт, портал, блог-тұғырлар, түрлі интернет форумдарды пайдаланатын жастардың тілдік орта қалыптастыруына жол ашады.  
«Қазақ тілі – қоғамның ғылыми санасын көтеретін құрал болуға тиіс, өйткені ғылым‑білім – қоғамдық сананы көтеретін, ұлтты интеллектуалдық жақтан жетілдіретін ерекше құбылыс» [1, 35‑б.]. Интеллектісі жоғары алдыңғы қатарлы ұлт болу үшін ең алдымен ғылым мен білімнің тілін қазақыландыру керек. 
Мемлекеттің тілдің үш тағанының бірі болып саналатын ғылым мен білім де өкінішке орай, тіл талаптарына жауап бере алмайды. Осындай қарқынмен 2020 жылға дейін мемлекеттік тілді меңгерген мектеп түлектерінің үлесін 100 %-ға дейін жеткізе алмау қаупі басымдау. Ол үшін білім беру жүйесіндегі тілді меңгерту мәселесін түбегейлі өзгертуге тура келеді. Бұл мәселені алдымен мектепке дейінгі білім беру жүйесі – балабақшадан бастау керек деп санаймыз, «өйткені дәл сонда болашақтағы көпқырлы тұлғаны қалыптастыру үшін қажетті негіздің іргесі қаланады».
Тілдің қарапайым деңгейі  балабақша жасынан қалыптасады десек, біз сол кезден бастап тілдік тәрбие беруде қателеседі екенбіз. Бала жастайынан солқылдақ жас тал сияқты көрінген нәрсеге қызыққыш, еліктегіш келеді. Діңгегі қатаймаған ағашты қалай тартсаң, солай иіледі. Қазір не көп, шет елден орысшаға аударылған мультфильмдер көп. Тілі жаңадан шыға бастаған бала соның тілімен сөйлейді. Оны күнделікті айналамыздан байқап жүрміз. Оған қоса отбасы қазақша сөйлессе жақсы, сөйлемесе басқа тілді үйреніп, сол тілде қарым‑қатынас жасайды. Одан кейін көбіне басқа тілде сөйлейтін көпшілік ортаны қоссаңыз, сонан кейін балабақшадағы үш тілдік жүйені үстемелесек, санасы әлі пісіп‑жетілмеген баланы біз ертең қандай азамат етіп шығармақпыз?! Олардан біз не үміт күтпекпіз?! Өз елінде, өз жерінде жүріп мемлекеттік тіл – қазақ тілін меңгеруге құлықсыз, өз тілінің қадірін білмей жүргендердің санын толықтырмақпыз ба?! 
Алаш зиялысы А. Байтұрсынұлы: «Орысша оқығандар –  орыс сөзінің жүйесіне дағдыланып үйренген. Ноғайша оқығандар – ноғай сөзінің жүйесіне дағдыланып үйренген. Қазақ сөздерін алып, орыс я ноғай жүйесімен тізсе, әрине ол нағыз қазақша болып шықпайды. Сондай кемшілік болмас үшін әр жұрт баласын әуелінде өз тілінде оқытып, өз тілінде жазу-сызу үйретіп, өз тілінің жүйесін білдіріп, жолын танытып, балалар әбден дағдыланғаннан кейін басқаша оқыта бастайды. Бізде өз тіліміз бұзылмай сақталуын тілесек, өзгелерше әуелі ана тілімізбен оқытып, содан соң басқаша оқытуға тиіспіз» деген тамаша ой тастап кеткен. Бұл идея біздің тілді меңгертудегі берік ұстанымымыз болу керек. Оңды‑солын танытып алған соң балаға (бастауыш сынып) ақырындап жат тілдерді (орыс, ағылшын тілі) үйрете беруге кеш қалмаймыз. Өз тілінің тамырын тереңге жайған бала оны ешқашан ұмытпайтын болады. Мұндай тәжірибе алдыңғы қатарлы дамыған елдерде бар. Яғни, біздің айтпағымыз – балабақшада қазақ баласы өз ана тілінде тәрбиеленуі керек. «Біз әуелі елді түзетуді – бала оқыту ісін түзетуден бастауымыз керек». 
Тілдің екінші базалық деңгейі мектепте қалыптасады. Әлемдік стандартқа негізделген тілді оқытудың көпдеңгейлі жүйесі бойынша бастауыш сынып оқушылары А1 деңгейін, орта буын оқушылары А2 деңгейін, жоғары сынып пен орта арнаулы оқу орындары В1 деңгейін меңгеруі тиіс. Мектеп бағдарламасы бойынша тілдік тұлға тілдің лексика‑грамматикалық жүйесін толық меңгеріп қазақ тілінен ҰБТ тапсырып келеді. Оның сөйлеу деңгейі жетілген болуы керек, жоғары мектепте ол ары қарай кәсіби бағдарлы қазақ тілі мен кәсіби мақсаттарға арналған қазақ тілін меңгереді. Яғни, көпдеңгейлік оқыту жүйесі бойынша А1-А2 деңгейлері тілді қарапайым дәрежеде меңгеруді, В1-В2 деңгейлері – өз бетінше сөйлесетіндей дәрежеде меңгеруді және С1-С2 деңгейлері – мемлекеттік тілді іскерлік деңгейде, яғни еркін меңгеруге бағытталған. Бұл стандарттар білім берудің барлық деңгейлеріне – мектепке дейінгі, мектептегі, жоғары, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру жүйесінде тілді сабақтастыра, үздіксіз жүйелі меңгертуге негізделеді. 
Тілді дамытудың басты құралы – білім беру жүйесі. Өкінішке орай жоғары оқу орнына түскен студенттің көпшілігі кәсіби бағдарлы қазақ тілін меңгеруге дайын болып келмейді. Жартысынан астамы A1, A2 деңгейінен аса алмайды. Бұл мәселе – мектептегі тілді оқытуға жаңаша көзқарасты керек етеді. Біз мектеп мұғаліміне кінә тағудан аулақпыз. Мектептегі тіл мамандарының сабақтарына қатысып та, тәжірибе алмасып та жүрміз. Олар барын салып, тілдік тұлғаның жан‑жақты қырларын ашуға тырысып‑ақ жатыр. Мәселе қазақ тіліне (орыс мектептеріндегі қазақ тілі) бөлінген сағат санында. Себебі мектептегі қазақ тілі пәніне аптасына небәрi екi-үш сағат беріледі.  (Қараңыз: С. Мәди. Қазақтың тiлi қысқарып барады. Жас Алаш №38 (15808) 16 мамыр, бейсенбі 2013). Мемлекеттік меншіктегі мектепте жоғары оқу орындарындағыдай тілді деңгейге бөлу жоқ.  Сыныпты қақ ортасынан екі топқа бөліп тастайды. Олардың ішінде барлық деңгейдегі (бастауыш, орта, жоғары) оқушылар бірге тіл үйренеді. Тілді жетік меңгерген оқушының белсенділігі жоғары болады да, төмен деңгейдегі тіл үйренушінің ықыласы түсіп кетеді. Сөйтіп тілге деген қызығушылығы төмендеп кетеді, баға алу үшін ғана оқиды. Тек 11 сыныпта ғана ҰБТ‑дан өту үшін грамматикалық құрылымдарды жаттап алады. Оны практикалық тұрғыдан қатысымда қолдана алмайды. 
Ал осы тілдік тұлға жоғары оқу орнына келгенде мәселе одан да бетер ушығады. Жоғары мектепте биылдан бастап орыс бөлімі үшін «қазақ тілі» пәні жоқ. МЖМББС бойынша қазақ тіліне 6 кредит (1 кредит 15 сағат) бөлінсе, ол автономия алған ұлттық ЖОО‑да 3 кредитке қысқарып қалған. «Қазақ тілі» пәнінің орнына 3 кредитпен «Кәсіби бағдарлы қазақ тілі» пәні жүргізіледі. Ол бакалаврдың бірінші не екінші семестрінде жүргізілетін міндетті пән. Сонан кейін «Кәсіби қазақ тілі» таңдау пәнінде тұр (Таңдау пәніне ұсынылған «Мемлекеттік тілде ісқағаздарын жүргізу», «Бизнес қазақ тілі», «Іскери қазақ тілі» деген пәндердің тізімі өтпей қалды), ол осы бакалаврдың төменгі сатысында. Жаңадан оқуға түскен студент пәнді, оқытушыны таңдамақ түгілі, кредиттік жүйенің не екенін білмей де келеді. Тамыздың соңында жүргізілетін бағдарлы аптаға барлығы қатыса бермейді, қатысқандарының өзінің түсінетіні шамалы. Таңдауды электронды жүйе арқылы жасау керек, алайда университетке қабылдау туралы бұйрық шықпай, олар «логин‑порольдерін» ала алмайды. Міне, осындай студенттердің орнына деканат не кафедра өздеріне қажетті пәнді таңдатады. Себебі түсінікті, әркім өз пәнінің өтіп кетуін қалайды. Таңдау пәніне түсетін «Кәсіби қазақ тілін» кейде өз пәндерімен, кейде гуманитарлық пәндермен қатар қояды. Содан қазақ тілі пәнін студент таңдамады деп кінәні тілді оқытатын оқытушыларға аудара салады. Магистратура және докторантураға ұсынылған «Ғылыми дискурс және тілдік коммуникация» атты пән де қабылданбады. Бұл туралы Жоғарғы органдарға жазылды, жауап та, нәтиже де болған жоқ. 
Ұрпақ тәрбиесі ертеңді күтпейді. Шетелдік ғалымдардың пайымдауынша,  әрбір ел ілгері қарқынды дамуы үшін «қоғамдық пікірдің 20 пайызы өткенді талқылауға, 20 пайызы бүгінгі күннің мәселелеріне талдау жасауға, қалған 60 пайызы ертеңгі күнді ойлап, болжауға жұмсалуы керек» екен. 
Қорыта келгенде, тілдің жоғары айтылған үш тағаны мықтап орнықпай, 
қазақ тілінің 2025 жылға қарай өмірдің барлық саласында үстемдік етіп, кез келген ортада күнделікті қатынас тіліне айналуы екіталай екенін айтқымыз келеді. Қазақ тілі – тек қарым‑қатынас құралы ғана емес, қоғамның ғылыми санасын көтеретін құрал екенін де ұмытпауымыз керек.  

Пайдаланған әдебиеттер
1.	Нұргелді Уәли. Мемлекеттік тілдің бүгінгі таңдағы әлеуметтік‑лингвистикалық мәселелері. Тіл және қоғам. – Алматы, 2011. – №1(25).  – 33-48 бб. 
2.	Н.Ә.Назарбаев «Қазақстан-2050: Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттiң жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауы. 14.12.2012 жыл.
3.	ҚР-ның Білім туралы Заңы (өзгертулер мен толықтырулармен).
Астана, 24.10 2011. 
4.	 Қазақстан Республикасының “Тілдер туралы Заңы”. 1997 ж. 11 шiлде № 151-I
5.	«Тілдерді қолдану мен дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған 
мемлекеттік бағдарламасы». Қазақстан Республикасы Президентiнiң 2011 жылғы 29 маусымдағы № 110 Жарлығымен  бекітілген.

Summary
The article deals with the Kazakh language not as a means of communication but also as a tool to enhance the status of scientific consciousness of society. The author illustrates the conditions under which the Kazakh language serves as a tool of the scientific sphere of  Kazakhstan society and shows ways how to implement given conditions.
Key words: the Kazakh language, means of communication, enhance the status, the scientific sphere of society.