ҚазҰУ ақпараттық порталы
Басты бет/ Философия және саясаттану факультеті/ жалпы және қолданбалы психология кафедрасы/ Токсанбаева Нургул Коргаджановна


Токсанбаева Нургул Коргаджановна
Студенттер көзімен сауалнамалауынан жинаған баллы - 4.62 / 5.0
- ОПҚ рейтингінің нәтижесі

Жұмыс орны:
Факультет: философия және саясаттану

Кафедра: жалпы және қолданбалы психология
Лауазымы: профессор м.а.

Педагогикалық қызметіь

Оқылатын пәндер
Бакалавриат
Адамның есте сақтау психологиясы және оқыту
Билік психологиясы және мемлекеттік басқару
Білім берудегі психологиялық технологиялар (қалыпты және аномалды бала дамуының диагностикасы және коррекциясы)
Даму психологиясы
Дене шынықтыру және спорт психологиясы
Ес және зейін психологиясы
Жалпы психология
Когнитивті психология
Қарым қатынас психологиясы
Қолданбалы психология
Ми және психика
Ойлау және сөйлеу психологиясы
Педагогикалық психология
Психодиагностика
Психология
Психология және адам дамуы
Психологиядағы математикалық әдістер
Тұлға арасындағы коммуникациясының психологиясы
Тұлға психологиясына кіріспе
Тұлғааралық қарым-қатынас психологиясы
Тұлғалық өсу психологиясы
Эксперименталды психология
Этнопсихология

Магистратура
ЖОО-дағы педагогикалық қарым-қатынас психологиясы
Қазіргі психологияның тарихы, жағдайы тенденциясы
Психология

Докторантура

Сабақ кестесі

Оқу-әдістемелік материалдар

Пәндер атауы Тақырыбы Сипаттамасы
Билік психологиясы және мемлекеттік басқару
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Философия және саясаттану факультеті Жалпы және этникалық психология кафедрасы Келісілген: Факультет деканы ___ А.Р. Масалимовa «25» 05 2012ж. Университеттің ғылыми-әдістемелік кеңесінде бекітілді Хаттама №5 «22» 06 2012 ж. Оқу жұмысы жөніндегі проректор ___________________ Әбдібеков У.С. «22» 06 2012 ж. ПӘННІҢ ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ «Билік психологиясы және мемлекеттік басқару» Мамандық: 3 курс, психология мамандығы, қазақ бөлімі, 3 кредит Алматы, 2012ж. ПОӘК дайындаған Тоқсанбаева Н.Қ. - психология ғылымдарының докторы, профессор 050503 – Психология мамандығы бойынша Эксперименттік білім беру бағдарламасы және «Билік психологиясы және мемлекеттік басқару» пәнінен типтік оқу бағдарламасы негізінде әзірленді Кафедра мәжілісінде қаралып ұсынылды. « 22 » ___05___ 2012 ж., хаттама №____37__ Кафедра меңгерушісі _________________ Ф.С. Ташимова Факультеттің әдістеме (бюро) кеңесінде ұсынылды. «23»05 2012 ж., хаттама №11 Төрайымы ________________________ Н.А. Саитова АЛҒЫ СӨЗ Курстың қысқаша бейнесі: Қазіргі нарықтық заманға сай кәсібилік тұрғыда жоғарғы ғылыми-теориялық білімдер мен білікті тәжіриби іскерліктер мен дағдыларды меңгеру үшін «Билік психологиясы және мемлекеттік басқару» атты пәннің мазмұнын магистранттардың меңгергені жөн. Себебі қазіргі нарықтық қоғамда жаңа экономикалық қатынастарды меңгеру күрделі психологиялық құбылыс болып табылады. Курстың мақсаты: «Билік психологиясы және мемлекеттік басқару» курсы білімдерін меңгерудің негізінде студенттердің экономикалық-психологиялық шығармашылық ойлауын дамыру, жоғарғы оқу орнының бітіруші және ғалым-зерттеуші ретіндегі болашақ кәсіби іс-әрекет үшін қажетті икемділіктер мен дағдыларды қалыптастыру. Курстың міндеттері: 1. Мемлекеттік салада жұмыс істейтін психологтар үшін жарнама психологиясы, бизнес кеңес берудің негіздерінен және кадрларды сұрыптау мен кәсіби-тұлғалық өсірудің психологиялық икемділіктері мен дағдыларын дамыту; 2. Билік психологиясында қолданылатын психодиагностикалық және коррекциялық әдістері және тәсілдерімен, жаңа экономикалық психологиялық мамандықтар негізерімен таныстыру (менеджер кеңес-беруші, жарнама психологы, жарнама агенті, кадр бөлімінің психологы, HR – менеджер және т.б.). Пререквизиттер: «Билік психологиясы және мемлекеттік басқару» курсын жақсы меңгеру үшін студенттер осы курстың алдында оқытылуы тиіс, мына пәндермен танысуы қажет: “Жалпы психология”, “Әлеуметтік психология”, “Тұлға психологиясы”, “Психологиялық кеңес беру негіздері”, “Психодиагностика”, “Еңбек психологиясы”, “жарнама психологиясы”, “Басқару психологиясы” және т.б. Постреквизиттер: Оқытылып отырған пәнмен «Билік психологиясы және мемлекеттік басқару» курсын оқығаннан кейінгі немесе оқу кезінде оны меңгеру үшін міндетті болып табылатын және осы пәнмен тығыз байланысты келесі пәндер оқытылуы қажет: «Жасерекшелік психологиясы», «Экстремалды психология», «Басқару психологиясы» және т.б. Сіз бұл курстан мыналарды біле аласыз: * билік қатынастар психологиясы жөніндегі шетелдік, ресейлік және отандық тұжырымдамаларды; * Билік психологияның түрлері мен салаларын; * Мемлекеттік қызметкердің психологиялық ерекшеліктерін; * Қазіргі нарықтық замандағы қазақстандық экономиканың даму динамикасын; * Билік психологиясында қолданылатын психодиагностикалық және коррекциялық әдістер мен тәсілдерді; * бизнес-кеңес беру негіздерін. Сіз мыналардлы жасай аласыз: * Мемлекеттік басқару психологиясының заманда жаңа әлеуметтік жағдайларға бейімделу мен сәтті әрекет ету бойынша кеңес беруге ыңғайлану; * Мемлекеттік басқару қызметінде психолог ретіндегі ұйымдарда кадрларды сұрыптау мен ұжым персоналына психологиялық көмек көрсету; * Өз іс-әрекетіңізді талдау және рефлекциялау. Сіз мынадай дағдыларды үйренесіз: * Билік психологиясы және мемлекеттік басқару психологияның психодиагностиклық және психокоррекциялық әдістері мен тәсілдерін ұйымдастыру мен жүзеге асыру; * Мемлекеттік басқаруда жарнаманы құрастыру мен тиімді оны сату дағдыларын меңгеру; * Өз бетінше мемлекеттік басқаруға дағдылану.
Психологиялық кеңес беру негіздері
Психологиялық кеңес беру негіздері
Психологиялық кеңес беру негіздері
Тұлғалық өсу психологиясы
Білім беру саласындағы менеджмент психологиясы
Жалпы психология
Психология
Психология
Психология
Психология
Қолданбалы психология
Білім берудегі психологиялық технологиялар (қалыпты және аномалды бала дамуының диагностикасы және коррекциясы)
Психология
Психология
Педагогикалық психология
Тұлға арасындағы коммуникациясының психологиясы
Педагогикалық психология
Қарым қатынас психологиясы
Эксперименталды психология
Психологиялық кеңес беру негіздері
Психология
Білім берудегі психологиялық технологиялар (қалыпты және аномалды бала дамуының диагностикасы және коррекциясы)
Қарым қатынас психологиясы
Тұлғалық өсу психологиясы
Білім беру саласындағы менеджмент психологиясы
Білім беру саласындағы менеджмент психологиясы
Тұлғалық өсу психологиясы
Қарым қатынас психологиясы
Психологиядағы математикалық әдістер
Психологиядағы математикалық әдістер
Білім беру саласындағы менеджмент психологиясы
Тұлғалық өсу психологиясы
Қарым қатынас психологиясы
Психология
Тұлғалық өсу психологиясы
ТҰЛҒАЛЫҚ ӨСУ ПСИХОЛОГИЯСЫ БОЙЫНША ҚЫСҚАША ДӘРІС МАЗМҰНЫ 1 дәріс. Тұлғаның өсуі психологиясына жалпы сипаттама, басқа ғылымдардың арасындағы рөлі және орны. Жалпылай алғанда тұлға – сыртқы ортамен, басқа адамдармен және өз-өзімен қатынас үшін жауап бере алатын, өз өмірінің субъекті болып келеді. Тұлға – өзін реттеудің ішкі жүйесі. Ол басқа детерминациялайтын күштердің әсер етуін бастан кешіп, оларды ішкі әлем немесе ағза деп атауымызға болады. Және одан басқа сыртқы әлем болады, ол аумақты түсінікте қолданылады, соның ішінде басқа адамдар да. Осы үш басқаратын күштің арасындағы байланыс адамның өмір жолын анықтайды; оны дамудың үшбұрышы деп қарастыруға болады. «Дамудың үшбұрышы» суреті ТҰЛҒА ІШКІ ӘЛЕМ СЫРТҚЫ ӘЛЕМ Тұлғаның кемелденуінің маңызды көрсеткіштеріне: интенционалдылық, автономдылық, динамикалылығы, тұтастылық, конструктивтілік және индивидуалдылық жатады. Бірақ бұл тұлғаның атрибуттары берілмеген, олар шартты түрде жасалған. Олардың жүзеге асуының деңгейі белгілі-бір шарттарға сәйкес болады – бастапқыда тұлға басқа екі қозғаушы күшпен қатынасына байланысты. Тұлғалық-орталықтанған бағдардың орталық идеялардың бірі: егер адам (тұлға) ерікті болса және өзін тыңдай алу және өзін тұтас табиғи ағза ретінде қабылдай алса, «өзін жетілдіруге» деген тенденция толық күшімен жүзеге асады және адамның қозғалысын қамтамасыз етіп отырады. Бұл тенденция адамның бойында нышан ретінде болады деген идея өте маңызды, ол белгілі-бір жағдайларда жүзеге асып отырады, бірақ сыртқы күштермен қалыптаспайды және басқарылмайды: «бұл ішкі тенденция, ол сырттан мотивтенбейді және оны үйретуге мүмкін емес». (Лэндрет Г., 1994, 63б.). Тұлғаның сыртқы ортамен байланысы – әсіресе басқа адамдарың әлемімен – өте күрделі, біркелкі емес және драматикалық болады. Тұлға жағынан қарастырғанда онда басқа адамдармен қатынасқа деген қажеттілік болады, адам, К.Роджерстің айтуы бойынша, «әлеуметтен ажырамас болып келеді: онда қарым-қатынасқа тереңдетілген түрде қажеттілік болады» (П.Тиллих, К.Роджерс...,1994, 136б.). Сонымен қатар, «Мен» тұлғасының орталық компоненті –өзіндік құрметке деген қажеттілік болады және ол бала шағынан бастап басқа адамдардан құрмет және махаббат сезімі арқылы сипатталады. Басқа сөзбен айтқанда, баланың тұлғасы қоғаммен қарым-қатынасқа ғана бағытталмай, олардан ажырамас түрде болады. Тұлғалық өсу Тұлғалық өсу гуманистикалық түсініктерден қарағанда – белгілі-бір білімдерді қабылдау емес; белгілі-бір әрекетті және әсіресе «қоғамға пайдалы»,құндылық бағдарларының жүйесінің қалыптасуы емес, баламен қоғамдық адами болмысты өзіне иелену емес, белсенді өмір позициясын қабылдау емес, жаңа формаларды танып-білу дағдысы емес, идеалды ересектің бейнесін қабылдау емес. Осы аталған адамның өзгеруінің бағыттары белгілі-бір позитивті мәнге ие. Бірақ бұл бағыттар «тұлғадан» деген бағытты қолдайды, сондықтан да ол тұлғалық өсуге көмек бермейді. Ол оны тежеп, тұлғалық өсуге керекті ерекшеліктерді қалыптастырмай, оны алмастырады. Сондықтан да олар даму үшбұрышының бір қырында ғана қалыптасады, яғни «сыртқы әлем-тұлға» байланысы ғана есепке алынады. Тұлғалық өсудің басты психологиялық мәні – босаңсу, өзіңді және өмірлік мәнді табу, өзін жетілдіру және барлық тұлғалық негізгі атрибуттарды дамыту. Ал тұлға мен өзінің ішкі өмірімен қатынаста болу сыртқы әлеммен қатынаспен тең. Адам үшін принципиалды маңызды болып оның ішкі өмірін басқа адамдармен құрмет тұту. Осылайша тұлғалық өсу болу үшін интерперсоналдылық интраперсоналдылықпен басылмау керек және адам 3 негізгі шыңды байланыстырып, қатынас жасай алса. Тұлғалық өсу әрқашан адамның жасына сай бола бермейді, бұл күрделі көпаспектті процесс және ол индивидуалды-өзіндік траекторияға ие болады. Біз К.Роджерстің формуласына сүйеніп, «негізгі тұлғалық өсудің заңы» туралы айта аламыз. Оның негізгі тезисі мынандай: егер керекті жағдай болса, онда адамның бойында өзіндік даму болады, онда табиғи түрде тұлғалық жетілу пайда болады. Басқа сөзбен айтқанда, бұл өзгерістер – олардың құрылымы, бағдары, динамикасы – тұлғалық өсудің бар екендігі жайлы мағлұмат бере алады және оның критерийлері ролін атқарады. Толық тұлғалық өсу кезінде ондай өзгерістер адамның ішкі өмірімен қатынасына да (интерперсоналдылық), сыртқы өмірмен қатынасына да (интраперсоналдылық) байланысты болады. Осылайша тұлғаның өсу критерийлері интер мен интраперсоналдылықтан қалыптасады. Олардың ішінде маңыздылары : Тұлғалық өсудің интраперсоналдық критерийлері: Өзін қабылдау. Бұл өзіндік қабылдауды және өзіне деген махаббаты білдіреді. Адамның қаншалықты өзіне құрмет тұтатынын және өзіндік шешімге келе алу қабілетін өзіне қосады (Роджерс К., 1993, 69б.), өзіне деген сенім, өзіндік табиғатына сену де осыған жатады. Ішкі бастан кешу тәжірибесіне ашылу. «Бастан кешу тәжірибесі» - гуманистік психологиядағы орталық ұғымдардың бірі. Ол ішкі әлемнің жағдайларын субъективті бастан кешуді көшеді. Тұлға неғұрлым күшті және жетілген болса, соншалықты ол сыртқы әсерлерге бағынбайды және өзінің ішкі шынайылығына түңіле алады, қазіргі шықпен өмір сүре алады». Өзін түсіну. Өзің және қазіргі күйің туралы тереңдетілген, толық және нақты түсініктің болуы; өзіңді шынайы ретінде қабылдай алу, адекватты және иілгіш «Мен» коцепциясы, жаңа тәжирибені ассимиляциялай алатын, идеалды «Мен» мен шынайы «Меннің» жақындасуы –осылардың барлығы тұлғалық өсудің негізгі тенденциялары. Жауапкершілікті ерік. Өзімен қатынас жасау деген кезде біз өзіміздің өмірімізді саналап, өзіміздің бостандығымызды және субъекттілікті қабылдау. Ол «ішкі локус бағалауды» білдіреді – құндылықтарды таңдаудағы жауапкершілік жән бағалау, сыртқы бағалардан тәуелсіз болу. Сонымен қатар, бұл өзіндік танытудағы жауапкершілік, өз-өзіне сенімді болу. Тұтастылық. Тұлғалық өсудегі маңызды бағдар – интегративтіліктің күшеюі және кеңеюі және адам өмірінің аспектілерін байланыстыру. Әсіресе – ішкі өмірдің тұтастылығы мен адам тұлғасының өзі. Нақтырақ айтқанда, тұтастылықты сақтау мен қорғау, ол адамда басынан бастап болады. К.Роджерстің айтуы бойынша , басынан бастап «бала ... интеграцияланған және тұтас ағза болады, ол кейін индивидуализациялайды» (П. Тиллих, К. Роджерс., 1994, с. 140). Бұл жердегі мәселе бұл көбейетін индивидуализациялау және дифференциялау адамның ішкі тұтастылығы мен конгруэнттіліктің жоғалуына алып келуі мүмкін. Тұтастылық пен конгруэнттілік адамның өмірінің эффективті регуляциясымен байланысты болады. Динамикалылық. Ішкі тұлғалық тұтастылық және келісушілік аяқталғандықты білдірмейді. Керісінше, тұлға әрдайым өзгеріп отырады. Осылайша жетілген тұлға –бұл қалыптасатын тұлға, яғни адамның дамуы оның өмір сүруінің негізі. Сондықтан да тұлғалық өсудің маңызды критерийі – динамикалылық, иілгіштік, өзгеруге ашықтық және дағды өз идентификациясын сақтап әрқашан қозғалыста, дамуда болуды көздейді. «Яғни мүмкіндіктерді жүзеге асыру керек және әрқашан процесте болу керек» (Роджерс К., 1994, с. 221). Тұлғалық дамудың интерперсоналдылық критерийлері: Басқаларды қабылдау. Интерперсоналды бағытта тұлғалық өсу ең алдымен басқа адамдарға деген қатынасының динамикасында көрінеді. Тұлға неғұрлым басқа адамдарды қабылдай бастаған кезде, соғұрлым ол оның жетілгендігінің белгісі.Ол тек қабылдау ғана емес, оларға құрмет пен оларға деген сезімнен де білдіріледі. Ал ол өз кезегінде адамның табиғатына сене білу қабілетінің негізі де болады. Басқаларды түсіну. Жетілген тұлға басқалардың ойларына елікпей, стереотиптерге бағынбайды. Ол адекватты баға беріп, сыртқы ортаны дифференциациялап, басқа адамдарды қабылдайды. Тұлғалық өсудің маңызды критерийлері – тереңдетілген тұлғааралық контактка түсе алады және басқа адамды түсінеді, эмпатия сезімін бастан кеше алады. Әлеуметтенуі. Тұлғалық өсу адамның эффективті фундаменталды дамуына алып келеді – конструктивті әлеуметтік қатынастар. Адам басқа адамдармен қатынасқа түскен кезде көбірек ашылып, өзінің шынайы бейнесін ашады, бірақ осыған қарамастан – адам шынайы болып, иілгіштік және тұлғааралық мәселелерді шеше алу қабілетіне ие болады. «Ол максималды түрде гармонияда болады»: (The Carl Rogers..., 1989, p. 251); Шығармашылық адаптивтілік. Жетілген тұлғаның маңызды ерекшелігі – өмірлік мәселелерді қабылдай алу қабілетінде және оларды шеше алу.Ол сол жағдайға адаптацияланып, өзінің ішкі қабілеттерін жүзеге асырады. (Роджерс К., 1994,1 с. 81). Тұлғалық өсудің осы бағыттардағы өзгерістер болғанда өзінің спецификалық заңдылықтарға байланысты болады. Сонымен қатар бұл процесс біртұтас болады және бір бағыттағы өсім екіншісіне әсер етеді. Сондықтан да осы бағыттардағы қозғалыс факты өте маңызды орынға ие болады. Бұл жағдай адамға бостандық, жауапкершілік, аутенттілік сезімін береді және оған бұл өмірді қабылдауды өзгертеді. Ескерту *Бұл айтылған критерийлердің тізімі – К.Роджерстің жұмыстарынан алынған болатын. Бұл жерде ол шынайы психологтар мен психотерапевттердің тәжірибелік практикасынан алынды. Әдебиеттердің тізімі 1 Лэндрет Г. Ойын терапиясы: қатынас жасау өнері. М., 1994. 2 Тиллих, К. Роджерс: диалог // Моск. психотерапевтич. журн. 1994. № 2. 3 Роджерс К. Эллен Вест және жалғыздық // Моск. психотерапевтич. журн. 1993. № 3. 4 Роджерс К. Психотерапияға деген қатынас. Адамның қалыптасуы. М, 1994. 5 Хорни К. Біздің кезіміздегі невротикалық тұлғасы. М., 1993. 6 Rogers С. A theory of therapy, personality and interpersonal relationship, as developed in client - centered framework // Psychology: A Study of a Science. 1959.Vol. 3. 7 The Carl Rogers reader /Ed by H.Kirschenbaum, V Henderson. Boston, 1989. Братченко С.Л., Миронова М.Р., БРАТЧЕНКО С.Л., МИРОНОВА М.Р. Тұлғалық өсу және оның критерийлері. // Тұлғаның өзіндік жетілудің психологиялық мәселелері СПб., 1997, С.38-46. 2 дәріс. Тұлғаның өсуінің адам өміріндегі мәнін психология тұрғысынан қарау және оның бағыттары мен міндеттері Мен бір нәрсені ұғындым...өзін жетілдіру ұғымы Роршахтың сиясына қатты ұқсас болып келеді. Көбінесе бұл ұғымды қолданған кезде, маған сол ұғымның шынайы мәнінен гөрі, соны қолданған адам туралы көптеген мәлімет берді. А.Маслоу Отандық психология мен педагогикада қазіргі таңда «тұлғаның өзін жетілдіруі», «өзін таныту», «тұлғалық өсу» және т.б ұғымдар көп таралған және қолданысқа кеңінен енген ұғымдар болып келеді.Бірақ, біздің ойымызша «бұл жаңа формулалар толықтай ұғынылмаған және өзінде нақты мәнге иеленбейді немесе олар метафоралық сипатта пайдаланылып, әдемі ярлыктың қызметін атқарады. Оларға ескі «киімдерді» іліп, ескі ұғымдарды өзгертеді. Соңғысында біздің ғалымдарымыз батыстың идеяларын механикалық түрде біздің психолого-педагогикалық практикамызға енгізуге тырысады. Сондықтан да өзін таныту, тұлғалық өсу және басқа да идеялар өзінен өзі туындаған жоқ, олар тереңнен алынған бағдарлар негізінде қалыптасып, адамға және оның дамуына байланысты өзіндік амалы болады. Өз кезегінде Макс Отто былай тұжырымдаған: «Адам философиясының тереңдетілген, оны қалыптастыратын және оны құнарландыратын қайнар көзі – оның сенімі немесе адамзатқа деген сезімнің болмауы. Егер адам басқа адамдарға сенім артса, онда ол олардың көмегімен белгілі бір жетістіктерге жете алады және бұл сенім оның өмірге деген, әлемге деген қатынасын өзгертеді. Кейін олар сеніммен гармонияда болады. Ал сенімнің болмауы осыған сәйкес түсініктерді қалыптастырады» (К.Хорни бойынша цитата,1993,235 бет). Осыдан біз әрбір концепцияда міндетті түрде болатын теоретикалық пен практикалық құрылымнан басқа, оның құндылық құрамы болады. Осы аксеомалық кредо концептуалды құрылымның шынайы фундаменты болып келеді. Егер адамның сенім-сенімсіздік критерийсін қолдансақ. Өз кезінде Макс Отто былай деп айтқан: «Адам философиясының тереңдетілген, оны қалыптастыратын және оны құнарландыратын қайнар көзі – оның сенімі немесе адамзатқа деген сезімнің болмауы (С.Б.-мен негізгі психологиялық теорияларға қосымша ретінде атап өтілген). Олар өз кезегінде бірдей мәнге ие болмайтын 2 топқа бөлінеді: адам табиғатына «сенетін» (яғни гуманисттік бағдарланған) және «сенбейтін». Бірақ, әрбір топтың ішкі құрамынан да өзгешеліктер табуға болады. А) «Сенбейтіндердің» тобында (пессимисттердің) қатал позицияны ұстанады. Олар адам табиғатын негативті –ассоциалды және деструктивті болады және адам оны шеше алмайды. Бірақ одан қарағанда жұмсақ форма да болады. Ол нейтралды объект түрінде болады. Б) «Сенетін» топтың ішінде радикалды көзқарас болады. Олар міндетті позитивті көзқарасты ұстанады, адам конструктивті, жақсы мәнге ие болады. Бұл ерекшеліктер потенциал түрінде болады және бұл потенциал жағдай өзгерген сәтте ашылады. Және адамға байланысты епті көзқарас та болады. Ондай мәнге адам бірден ие болмайды және позитивті өзін жетілдіру міндетті түрде болып жатпайды. Бірақ ол адаммен саналы, ерікті түрде таңдалады және оны шартты-позитивті деп атауға болады. Адамның болмысы туралы мәселемен қатар, сол мәнмен не істеу керек екендігі туралы мәселе де кеңінен қарастырылады. Бұл жерде оны тәрбиелеу, дамыту және жақсарту мәселелері қарастырылады. Тәрбиелеудің мәні туралы мәселе принципиалды түрде былай шешіледі: егер адамның болмысы негативті болса, оны өзгерту керек; егер ол жоқ болса, оны құрастырып, консруктизациялап, адамға енгізу керек. Егер ол позитивті болса-оның ашылуына көмектесу керек, егер болмыс ерікті түрде жүзеге асса, оған сол шешімді қабылдауға көмектесу керек. Әлемдегі базистік имплицидті психологиялық концепциялардың типологиясын кесте түрінде ажыратып көрсетуге болады. Бірақ бұл кесте әр түрлі әдіс-тәсілдерді дұрыс, ашып көрсете бере алмайды. Біздің ойымызша ол педагог пен психологтың кәсіби аумағындағы өзгешеліктерді ажыратып, таңдау нұсқалары мен осы таңдаудың себептерін фиксациялайды. Кесте: Психологиялық концепциялардың базистік бағдарлары Базистік бағдар Адам табиғаты Тәрбиелеу мәні Негізгі өкілдері Адамға деген сенімсіздік Негативті Өзгерту, компенсация Классикалық фрейдизм Нейтралды Қалыптастыру, түзету Бихевиоризм, отандық психологиядағы көптеген бағыттар Адамға деген сенімдік Міндетті позитивті Өзін жетілдірудегі көмек К.Роджерс, А. Маслоу концепциялары Шартты позитивті Таңдаудағы көмек В.Франкл, Дж. Бюдженталдың экзистенциалды бағыттары Осылайша тұлғалық өсу және өзін жетілдіру концепциясы адамға деген гуманисттік көзқарастардың логикалық жалғасы екендігі анық. Және ол өз кезегінде адамға сенім артпайтын бағыттармен байланысты емес. Бұл жерде атап өтілген тұлға мен тұлғалық өсу ұғымдары «гуманисттік психологияның дамуына» үлесін қосқан лидерлердің К.Роджерстің концепциясына сүйенеді. Оның тұлғалық-орталықтанған бағыты. 3 дәріс. Тұлғаның өсуіне жас ерекшелігіндегі бірлескен іс-әрекеттің маңыздылығы мен стилдерін теориялық талдау Психикалық құбылыстардың пайда болуы туралы осы пікір баланың мәдени дамуыңдағы кез келген қызметтің сыртқы көрінісінін сахнаға шығуы екі түрлі бағытта анық байқалады екен. Оның бірі – әлеуметтік сипатта болса, екіншісі – психологиялық сипатта көрініп отырады. Даму процесіндегі мұндай психикалық заңдылық алдымен адамдардың өзара қарым-қатынасы арқылы өріс алса, кейіннен оның нәтижелері адамның ішкі көңіл-күйінен жақсы байқалады. «Жоғары психикалық қызметтің даму тарихы» дейтін еңбегінде (1931) Выготский осы пікірін одан әрі жалғастыра түсіп, баланың жоғары психикалық қызметі әлеуметтік ортада ересектермен қарым-қатынас жасау арқылы туындан отырады осы жағдайда ғана оның сана-сезімі өсіп жетіледі. Выготскийдің бұл тұжырымы баланың «жақын арадағы даму аймағы» жайындағы қағидасын негіздеуге тірек болды. Л.С.Выготский тарихи даму кезендерінде адам психикасының өзгеріске түсіп отыратындығын, әсіресе оның ойлауы мен сөйлеуінің өрістеу сатыларын жан-жақты іздестіреді. Осы тұжырымның мәні 1934 жылы жариялнған «Ойлау мен сөйлеу» деген енбегінде жан-жақты қамтылған. Л.С.Выготский пікірі бойынша, адамның тұлғасы өзінің енген қарым-қатынастарының кешенді әсерінің нәтижесінде дамиды. Сонымен тұлға - бұл біріншіден, әлеуметтік қатынас пен саналы әрекеттің субъектісі ретіндегі индивид. Екіншіден, бұл индивидтің жүйелі қасиеті, оның қоғамдық қатынасқа енуімен анықталып және де біріккен әрекет пен қарым-қатынаста қалыптасып отырады. Л.С.Выготскийдің ілімі бойынша, онтогенетикалық даму кезінде бала санасының жүйелік құрылысы өзгереді. Осы теориялық пайымдауды жалғастыра отырып, біз адам тұлғасы да жоғары интерактивтік деңгейдегі тұрақты салыстырмалы психологиялық жүйе екенін мойындауымыз керек. Және бұл жүйенің де өзіндік даму кисыны мен заңдылықтары бар. Л.С.Выготскийдің мәдени-тариха теориясы: «Баланың мәдени дамуындағы барлық функция сахнаға екі рет, екі тұрғыда алдымен социалдық, интерпсихикалық категория ретінде, кейін психологиялық тұрғыда, интерпсихикалық категория ретінде, алғашында адамдар арасында, кейін баланың ішкі әлемінде көрсетеді» дегенге негізделген. Выготский бойынша барлық ішкі процесстер интериоризацияның өнімі болып табылады: олар баланың ересектер тікелей социалдық контакттарында туындайды, ол кейін оның санасына тұтастай енеді». Тұлға - бұл қоғамдық-тарихи дамудың өнімі. Адамның қоғамдық қатынастар жүйесінде алатын орны, оның орындайтын іс-әрекеті -бұл оның тұлғасының қалыптасуын анықтайтын жағдайлар. Тұлғаның қалыптасуы адамның мінездемесі үшін маңызды орын алады, яғни оның мінез-кұлык пен іс-әрекетінің жоғары саналы формаларын қамтамасыз етіп, оның ақиқатқа байланысты барлық қарым-қатынастарының бірлігін құрайды. Нәтижесінде адамның кез келген реакциялары және ішкі аффективті өмірінің құрылымы оның әлеуметтік тәжірибе барысында жинақталған тұлғаның ерекшеліктерімен анықталады. Тұлғаның қалыптасуы биологиялық және әлеуметтік факторларға байланысты екені мәлім. Сонымен қатар тұлғаның дамуында негізгі болып - нақтылы тарихи орта саналады. Оқушылардың тұлғасының дамуы - механизмді құрастыратын көптеген ішкі және сыртқы факторларға тәуелді болып келеді. Л.С. Выготскийдің: "баланың психикасы әлеуметтік табиғатқа...", - деген пікірі осыған негізделеді. Л.С. Выготскийдің айтуы бойынша, баланың тұлғалық дамуы - оның дамуындағы әлеуметтік жағдайлармен байланысты. Психологияда "жеке тұлға” деген ұғымның әр түрлі түсініктері бар: жеке тұлға – әлеуметтік қатынастар мен саналы іс-әрекеттің субъектісі ретіндегі индивид. Жеке тұлғаның ең маңызды белгілері: оның саналылығы, жауапкершілігі, бостандығы, қадір-қасиеті, даралығы. Жеке тұлғаның маңыздылығы оның қасиеттері мен іс-әрекеттерінде қоғамдық прогресс тенденцияларының, әлеуметтік белгілер мен қасиеттердің айқын және арнайы көрініс табуы арқылы, оның іс-әрекетіндегі шығармашылық қасиетінің деңгейі арқылы анықталады. Әрбір жеке тұлға қасиеттер жиынтығы арқылы әрбір тұлғаның басқа бір тұлғадан айырмашылығын, оның ешкімге ұқсамайтынын, өзіне тән ерекшелігі бар екенін сипаттайды. "Қасиет ұғымы философияда категория ретінде жалпы ғылымдар аясында түсіндіріледі. Қасиет-зат, қатынас және солар арқылы анықталатын ұғым. Сапа заттың өзіндік сипатын, біртұтастығын бейнелесе, қасиет соның бір көрінісі,”-деп анықтама беріледі . Психология ғылымы қоғамдық ортадағы қасиеттің мән-мағынасын "индивидке тән психикалық іс-әрекет пен мінез-құлықтың білгілі бір сандық – сапалық деңгейін қамтамасыз етіп отыратын тұрақты түзіліс,”- деп түсіндіреді. Яғни қасиет сөзінің мән-мағынасы кең көлемді қамтитын болғандықтан, тұлғаның даму барысында өзіне тән мінез-құрылымдарымен сипатталаты анық. Әдетте, адамның мінезі мен темпераментінің ерекше белгілері шығармашылық іс-әрекеті мен қабілеттілігінің өзгешелігі арқылы ерекшеленеді. Ұжымдағы адамдардың тұлғалық қасиеттеріне төмендегіше сипаттама беруге болады. Тұлғаның даму құрылымы үш бөліктен тұрады. Біріншіден, тұлғаның ақыл-ойын дамыту арқылы санасын жетілдіру; екіншіден, мәдениетті және адамзаттық өркениетті тұлғаның бойына біртіндеп сіңіру; үшіншіден, жеке тұлғаны іс-әрекетке ендіру арқылы өзін-өзі тәрбиелеуге белсене қатыстыру. Рухани құндылықтар құрамына тұлғалық (жалпыадамзаттық), қоғамдық (әлеуметтік мәнді) және мемлекеттік (ұлттық) құндылықтар алынады. Балалар мен жастардың рухани-адамгершілік жағынан қалыптасуы, өмірге өздігінен даяр болуы, қоғам мен мемлекеттің дамуын қамтамасыз етеді. Л.С.ВЫГОТСКИЙ БОЙЫНША ДАМУ САТЫЛЫҒЫ Жасқа байланысты даму - балалық шақта – өзінің бір қатар ерекшеліктерінің салдарынан әр жас сатысында баланың тұлғасын түгел өзгертетін күрделі процесс. Л.С. Выготскийдің жасқа байланысты кезеңдеуі төмендегідей болады - жаңа туу кризисі – нәресте кезеңі (2 ай – 1 жас) - 1 жас кризисі – балбөбек кезеңі (1-3 жас); - 3 жас кризисі – сәбилік және мектепке дейінгі кезең (3-7 жас) Л.С. Выготскийдің жасқа байланысты кезеңдеуі төмендегідей болады - 7 жас кризисі – мектеп жасы (7-13 жас; - 13 жас кризисі – жеткіншек кезеңі (13-17 жас); - 17 жас кризисі Кемістік және оның орнын толтыру Дамудың біріншілік және екіншілік кемістігі туралы ұғымды Л.С. Выготский енгзді. Алғашқы кемістіктер қандай да бір биологиялық жүйенің (анализаторлар,ми бөліктері) патогендік факторлардың әсерінен органикалық зақымдануы мен жетілмеуі нәтижесінде пайда болады. Екіншілік кемістіктер – бірінші кемістіктерден туындамайтын, бірақ солардың негізінде қалыптасатын (саңыраулардың сөйлеу тілінің бұзылуы, соқырлардың қабылдау және кеңістікті бағдарлау қабілетінің бұзылуы, т.б.) психикалық жетілмеу және әлеуметтік мінез – құлықтың бұзылуы тәрізді сипатқа ие. Кемістік биологиялық негізден қаншалықты алыс болса, соншалықты психологиялық – педагогикалық коррекцияға оңай бағынады. «Элементарлық функциялармен салыстырғанда жоғары функциялар анағұрлым тәрбиге көнгіш болады». Даму процесінде бірінші және екніші кемістіктер арасындағы биологиялық және әлеуметтік шартты бұзылулар арасындағы қатынастар өзгереді. Егер оқыту мен тәрбиелеу негізгі кедергі органикалық кемістік болса, яғни туынды кемістік бағыты «төменнен жоғары» болған жағдайда дер кезінде коррекциялық – педагогикалық жұмыстар басталмаса, екінші кезекте пайда болған психикалық жетілмеулер мен жеке тұлғалық қалыптың бұзылуы баланың әлеуметтік ортаға деген, өзіне деген кері, жағымсыз көзқарасының қалыптасуында жетекші орын алады. Психологиялық қиын мәселелер шеңберін кеңейте отырып, туынды кемістік барлық элементарлық психикалық функцияларға өзінің кері ықпалын жасай бастайды, патогендік әсерлер «жоғарыдан төмен» қарай бағытталады. Л.С. Выготскийдің кемістік пен оның орнын толтыру туралы ілімі. А.Адлерден кейін Л.С. Выготский де функционалдық позициядан алғанда қандай да бір органикалық кемістік баланың кеміс екендігіне дәлел еместігіне назар аударады. Кемістіктің әсері ылғи да екі жақты: бір жағынан, ол ағзаның қалыпты әрекетін қиындатады, екінші жағынан – кемістіктің орнын толтыратын басқа функциялардың қарқынды жетілуіне жағдай жасайды. Л.С.Выготский былай деп жазды: «Жалпыға бірдей бұл заң ағзаның биологиясына да, психологиясына да бірдей қатысты: кемістік минусы компенсация плюсіне айналады». Психикалық функциялардың кемшілігі мен зақымдануларын компенсациялау тек жанама жолмен жүзеге асырылады. Жанама жолға жататындар – жүйеішілік қайта құрулар (жойылған функциялардың сау компоненттерін пайдалану) немесе жүйе аралы, мысалы, соқырлардың оптикалық заңдылықтарды меңгере алмауы сипап сезумен компенсацияланады (Брайль шрифті). Л.С.Выготский баланың мәдени дамуының жанама жолынан емдік педагогиканың негізін көреді: «Кеміс баланың өзіндік дұрыс келбеті оның қандай да бір функциясының жоғалуынан қалыптаспайды, сол жоғалған функцияның бала дамуында жаңа бір құрылымдарды туғызатындығынан». Қорытынды Психологияда "жеке тұлға” деген ұғымның әр түрлі түсініктері бар: жеке тұлға – әлеуметтік қатынастар мен саналы іс-әрекеттің субъектісі ретіндегі индивид. Жеке тұлғаның ең маңызды белгілері: оның саналылығы, жауапкершілігі, бостандығы, қадір-қасиеті, даралығы. Жеке тұлғаның маңыздылығы оның қасиеттері мен іс-әрекеттерінде қоғамдық прогресс тенденцияларының, әлеуметтік белгілер мен қасиеттердің айқын және арнайы көрініс табуы арқылы, оның іс-әрекетіндегі шығармашылық қасиетінің деңгейі арқылы анықталады. Л.С.Выготский пікірі бойынша, адамның тұлғасы өзінің енген қарым-қатынастарының кешенді әсерінің нәтижесінде дамиды. Сонымен тұлға - бұл біріншіден, әлеуметтік қатынас пен саналы әрекеттің субъектісі ретіндегі индивид. Екіншіден, бұл индивидтің жүйелі қасиеті, оның қоғамдық қатынасқа енуімен анықталып және де біріккен әрекет пен қарым-қатынаста қалыптасып отырады. Л.С.Выготскийдің ілімі бойынша, онтогенетикалық даму кезінде бала санасының жүйелік құрылысы өзгереді. Осы теориялық пайымдауды жалғастыра отырып, біз адам тұлғасы да жоғары интерактивтік деңгейдегі тұрақты салыстырмалы психологиялық жүйе екенін мойындауымыз керек. Және бұл жүйенің де өзіндік даму кисыны мен заңдылықтары бар. Пайдаланылған әдебиеттер: • Выготский Л.С. Психология личности том.2.М.2000. • Асмолов А.Г. Психология личности • Жарықбаев Қ. Психология. Алматы: Білім, • Намазбаева Ж.И., Психология, оқулық Алматы-2005. • Выготский Л.С. Избранные психологические труды.-М.:Институт практической психологии.1995 • Выготский Л.С. Психология развития человека 4 дәріс. Адамның өзін басқаруы мен оны тәрбиелеудегі тұлғалық өсудің түрлерін пайдаланудың психологиялық ерекшеліктері Қазіргі уақытта тұлғалық өсу ретінде нені санауға болатындығы туралы нақты келісім жоқ. Бірақ бұл ұғымның көптеген анықтамалары келесі пункттерді қосады: • Ішкі потенциалдың болуы; • Оны дамыту мүмкіндігі; • Ішкі және сыртқы конфликттерді жеңу (қызығушылықтар, қажеттіліктер, мағыналар); • Өз-өзімен арнайы жұмыстың қажеттілігі. Бағалай отырып, тұлғалық өсуді – сыртқы қиындықтармен немесе арнайы ұйымдастырылған жағдайлармен соқтығысу кезінде жүзеге асатын ішкі өзгерістер процесі. Өзгерістер мақсаттарға жету үшін қиындықтарды жеңу, ішкі конфликттер деңгейін төмендету, толеранттылықты жоғарылату, тұлғалық қорғаныстарды жетілдіру, маңызды икемділіктерді иемдену. Тұлғалық өсу процесініңлогикалық қорытындысы болмайды, себебі жетілуде шек жоқ. Тұлғалық өсуді нақты анықтау қиын, ал өлшеу мүлде мүмкін емес – тұлғалық өсудің бірлігі жоқ! Субъективті түрде оның салдары былай бастан кешіріледі: өмір сапасы жоғарылайды (тіршілік ету фактісінің өзінен қуаныш), уайымның азаяды, өзіндік баға жоғарылайды, ұзақ және қысқа мерзімді өмірлік мақсаттар құрау және жалпы «мен өмірден қазір не қалайтынымды білемін және сол бағытта қандай қадам жасау керектігін көріп тұрмын» сезімі. Тұлғалық өсудің объективті белгілері – қарым-қатынаста конфликтіліктің төмендеуі, ертеде шешілмеген мәселелерді шешу, қойылған мақсаттарды жүзеге асыру. Даму нүктелері Жалпы әр қиындық біздің алдымызға өзгеру мәселесін қояды. Расында да күрделі мәселелер көп емес, қиындықтардың көзі болып – біз өзіміз табыламыз. Біреуге кездесуге уақытында келу қиын болса, екіншісіне басқа адамның орнына тұру мүмкін емес, біреуі бағалау жағдайларында қатты қиналады. Өзінің ішкі кедергілерді жеңу, сыртқыға қарағанда өте қиын. Кірпіштен қаланған қабырғадан асып түсуге, айналып өтуге, қиратуға болады, ал ішкі блокты оңайлықпен шеше алмайсың, себебі ол мүлде саналанбауы немесе дәлелдеуді қажет етпейтін шындық ретінде қабылданбауы мүмкін. Егер балалық шақта анамыз қыз балаға қымбат сыйлықтар қабылдау ұят деген болса, өз ұяңдығымыз бен қызғанышымыздан зардап шегіп, гауһарлар мен тонсыз қаламыз. Жүйелі қиындықтардан басқа біздің өмірімізде тәжірибе мен ересектік ала отыра өткеретін бірнеше маңызды этаптар бар. Бқл этаптар американдық психоанализ классигі Эрик Эриксонның тұлғалық даму теориясында сипатталған. Эриксон өмір жолының әр кезеңдерін ерекшелеген, кезеңдердің әрқайсысында адам және оның «Менінің» алдында қоғаммен қарым-қатынасына байланысты мәселе жатыр. Бұл мәселе берілген кезеңде басынан тұрақтаған тұлғалық дағдарыс жағдайында шешіледі. Әдетте, әр мәдениетте дағдарысты жеңуге көмектесіп және келесі өмір кезеңін бастауға көмектесетін ритуалдар бар. Бұл – ересектікке арнайтын ритуалдар, жүріс-тұрыс ережелерінің өзгеруіне байланысты ритуал, ата-аналар мен ерлі-зайыптылар арасындағы арнайы қарым-қатынас әдістерін көрсететін үйлену ритуалдары. Егер дағдарыс негізінде жатқан конфликт қанағаттандырарлық шешілген болса (яғни, алдыңғы кезеңде тұлға жағымды қасиеттерді сіңірді), онда «Мен» өзіне жаңа позитивті компонент сіңіреді және бұл оған болашақта сау тұлғалық дамудың кепілі болады. Керісінше, егер конфликт шешілмеген күйде қалса немесе қанағаттандырарлық шешілмесе, тұлғаға зиян келтілірледі және онда негативті компонент жиналады (бағдарлану, жүріс-тұрыс ерекшелігі, ұабылдау, ойлау). Сату-сатып алу Тұлғалық өсу қазіргі кезде соншалықты сұранысқа ие және назар үстінде болғандықтан ол сату-сатып алу құралына айналуы мүмкін. Тренингтік орталықтардың көптеген санында сізге өз-өзіңізбен топтық және индивидуалды жұмыс жасауды ұсынады. Бірақ тұлғалық өсуге (ішкі конфликттермен жұмыс, қиындықтарды өткеру және ресурстарды активтендіру) бұл ұсыныстардың көп жағдайда тікелей қатынасы болмайды. Ең кем дегенде «тұлғалық өсу» сөзінің астарында өзіндік бағаны көтеру мен өзіне деген сынилықты төмендету технологиялары жатады. «Интенсив» режімінде (үш күн үздіксіз) сізге қандай керемет адам екеніңізді және сізге өз пайдасы үшін манипуляция жасайтындардың қалай қателесетінін түсінуге мүмкіндік береді. Біріншіден, сіз тренингтен шыққаннан кейін не істейсіз, - қарым-қатынасыңыздың көбін үзіп, бастығыңызға ол туралы не ойлатыныңыздың барлығын айтып саласыз. Сіздің барлық достарыңыз – пасық манипуляторлар мен іші тар, қызғаншақ адамдар, ал бастығыңыз сіздің өзіңізге деген намыс сезіміңізді аяққа таптайды және толық төлемейді. Ең танымал, талқыланатын және мистификацияланған тұлғалық өсу тренингтері – бұл «лайфспринг» бағдарламасы және «күлгін» курсы. Лайфспринг – Америкадан келген франчайзингтік технология. Бұл тренингті жасаған компания құлап қалған. Олардың әрекетінің тоқталуының себептерінің бірі психикасына келтірілген зақым үшін компенсация талап еткен зардап шеккен клиенттерінің арыздары болды. Бірақ бағдарламаның өзі бұл уақытта басқа мемлекеттерде тарап кеткен және белгі ретінде еш өиындық көрмеді. Таныстарыңызды сұрастыра отырып немесе интернеттен оқысаңыз қатты жағымсыз айтылулар мен жағымды-мадақтау сөздерін де көре аласыз. Бұл тренингтік бағдарлама қысқа мерзімдік жағымды эффект береді, бірақ ұзақ уақыттық перспективада адам үшін позитивті өзгерулерге кепілдік бермейді. Ол психикасы тұрақсыз адамдарға ұсынылмайды, ал психикасы тұрақты, өз күшіне деген сенімі берік, айналадағыны саналы бағалайтын адамға мүлде пайдасыз. Сипатталған тренингтік бағдарламалардан басқа өзіне деген сенімділікті арттыру, қарым-қатынас дағдысын жетілдіру, отбасылық ішкі мәселеледі шешу және басқа да ұсыныстарбар. Бағдаламаны таңдау кезінде сізге қызмет көрсетуші ұйым сенімділік сезімін тудыруы тиіс және психологиялық қоғамдастықта белделді болуы маңызды. Топтық және отбасылық психология және психотерапия институтының директоры Леонид Кроль айтпақшы, «топтар барлығына пайдалы, бірақ әлемдегі барлық заттар сияқты дұрыс таңдалса жарасымды киімдей ыңғайлы тұрады. Шектер маңызды: жүргізушінің қасиеттері, жеткілікті уақыт, нақты адам үшін адекватты интенсивтілік». Тұлғалық өсу – біздің өмірімізді ажырамай бірге жүретін процесс. Кез келген күрделі жағдайда өсу мүмкіндігі жатыр, біздің таңдау – өз әлсіз жақтарымызбен бетпе-бет кездесе отырып оны пайдалану немесе қазіргі қалпымызда қалып, пайдаланбау. Бірақ оған керемет фигураға немесе мәнерлеп сөйлеуге сияқты ұмтылу еш мағынасыз. Өздігінен ол ештеңені білдірмейді, себебі ол нәтиже емес, процесс. Маманның пікірі Жуйкова Екатерина, Интегративті отбасылық терапия институтының қызметкері, психотерапевттік топтардың жүргізушісі Дағдарыс жағдайындағы бастау нүктесі Дағдарыс кезінде тек актуалды мәселелер, адамның қиындықтары (отбасының) ғана емес, қарапайым жағдайларда жасырылған ресурстар да бетіне шыға бастайды. Кез келген адамда жақсырақ уақытқа дейін сақталған ресурстар саны өте көп. Тұлғалық өсу өзіне мүмкіндіктерді пайдалана алуды қосады, ал дағдарыс тұлғаның немесе отбасының мықтырақ болуына жағдай туғызады. Тұлға тап болған дағдарыстар өмірлік маңызды бөліктерге, «ауру жерімізге» қатысты болса, аса ауыр тиеді – әркім үшін бұл ір түрлі тақырып. Дағдарыс – өзімізге жеңіл тимейтін «өзіміз туралы» тақырыпқа қарау (жеке дербестік, ата-анамен қарым-қатынас, қарама-қарсы жыныспен қатынас, ақша). Жиі дағдарыстың негізінде тұлға тап болған жағдайларда жеке бағдарламаларының қарама-қайшылығы, бұрынғы қызмет ету әдістері мен жаңа жағдайлар жатады. Осылайша, әрекет етуге мүмкіндіктің болмауы, ескіше өмір сүру бізге көкжиектен тыс жолдарға назар аударуға мүмкіндік тудырады. Дәл осындай жағдай экономикалық дағдарыс кезінде де байқалады. Бір американдық кәсіпкер кәсібінің айналымы азайғанын байқа, «Керемет! Бұрыннан үйімнің құрылымысмен айналысы, цементті өз қолыммен араластырғым келіп жүр еді!» деген. Менің көтеген таныстарым мейрамханаға баруды шетке қойып, үй тағамдарының түрлі рецеттерін үйреніп жүр. Біреулер ақша табуды, кейін оны жаратуды қосатын жарысты қойып, балаларымен үй сөрелерінде шаң басып қалған кітаптарды оқуға кіріседі. Ал екіншілері жай ғана өмірінің бір кезеңінен өтіп, басынан болса да жаңасына өтеді. Эрик Эриксон бойынша өмір жолының этаптары Жасы Өмір жолы кезеңінің сипаттамасы Дағдарыстың позитивті және негативті компоненттері Дағдарысты жеңу барысында иемденгендер туылу –1 жас Анамен қарым-қатынас, жылы, сенімді немесе сенімсіздікпен, уайыммен қатар жүреді Әлемге деген глобальды сенім - үміт 1–3 жас Өзіндік баға мен өзін-өзі бақылау, дербестікке жету, сөйлеуді игеру сезімінің қалыптасуы. Дербестік – ұят пен күмән Ерік күші 3–6 Ойын жасы және жүріс-тұрыс ережелерін игеру Инициативтілік - кінә Мақсат 6–12 Бала өз компетенттілігін сезінетін, тәжірибе алатын мектеп жасы Еңбек сүйгіштік – толық еместік Компетенттілік 12–19 Әлемге деген көзқарастың қалыптасуы, өзінің, ата-ана немесе өз қатарларының қалаулары арасындағы таңдау, өзін іздеу Өзіндік берілу «мен» - рөлдік жылжу Адалдық (өзіне) 20–25 Партнер іздеу, қарым-қатынас құру, көңіл бөлуді бастау Жақындық – изоляция Махаббат 26–64 Балаларға күтім көрсету, өзін дамыту және айналадағының барлық жақсы етіп құрау және дамытуға тырысу Продуктивтілік — тұрып қалу Күтім 65 жас– өлім Бағалау, ой елегінен өткізу, өткен өмірге баға беру «меннің» тұтастығы – көңіл қалу Ақылдылық 5 дәріс.Тұлғалық өсудің базалық жағдайлары іске асырудың психологиялық механизмдері Қазіргі таңдағы психологиядағы актуалды және маңызды мәселелердің бірі, тұлғалық өсу мәселесі. Кеңестік және шетелдік әдебиеттерді психологияның осы аспектісіне көп назар аударылады. Алғаш рет тұлғалық өсу феноменің К. Роджерс пен А. Маслоудын гуманистік концепциясының тұрғысынан қарастырылған болатын. Маслоу (1967) адамның табиғи ішкі тұлғасын өзіндік жетілдіру арқылы қарастырды: келесі байланыс арқылы: «денсаулыққа, өсу импульсіне активті ерік немесе адамди потенциалдын актулизациясы». Бұл контексте өзіндік жетілдіру- биологиялық жағынан қарастырылды. «Өсу» іштен жүреді. Сонымен қоса, айта кететін маңызды мәселе оңдай өсуге әлеуметтік орта кедергі жасамауы. Егер адам жағымды ортада өссе және тұлғалық жетілуге ішкі табиғатын бағыттаса, оның креативті күштері айқын байқалады. [12, 248 бет]. Тұлғалық өсуге екі шарт маңызды: өзін өзіндік «меннен» жоғары бір нәрсеге арнау және қойылған мәселені сәтті орындау. Өзіндік жетірдіруге бағытталған адамдарға тән мінез қырларлы- креативтілік, бір беттілік, батылдылық пен талмай жұмыс жасау [11, 406 бет]: Шынайлықты жақсы қабылдау; Қорғашан ортаны, басқаларды және өзін жақсы қабылдау; Спонтанды әрекеттердің көбеюі; Мәселеге шоғырлана алу; Эмоционалды тәуелсіздік; Бай ішкі өмір; Автономия және әлеуметтік қысымға қарсыласу қабілеті; Сезімдердің кемелденуі; Трансперсоналды күйзелу тәжірибесі; Адамды адам ретінде жақсы түсіну(әлеуметтік клишеден тыс); Тұлғааралық қатынастардың жақсаруы; Өзінің мінезіндегі демократиялық қасиеттер; Креативтіліктін көбеюі; Бағалаудын объективті жүйесі [1,406 бет]. К. Роджерс тұлғалық өсуді қарастыруда жетілдіру мен өзіндік жетілдіруді бөліп қарастырады, біріншісінің таңдалмалығын көрсете отыра [3, 39-40 бет]. «Өзіндік жетілдіру» тенденциясы кез-келген тірі организмге тән. Өзіндік жетілдіру –тірі организмнің өзінің мүмкіндіктерін қолдана отыра тұлғалық өсуе, дамуға, тәуелсіздікке және дербес әрекеттерге ұмтылуы (Rogers, 1961, р 35). Өсу организмнің басты мақсаты деген тұжырым, Роджерс концепциясының басты ойы[11, 373 бет]. Сонымен, өзіндік жетірдірудегі тұлға- өзіндік жетілу дәрежесіне шыққан индивид. Адам ренжу, қызғану, ашулану және т.б. сол сияқты майда кемшіліктерден және депрессия, писсимизм, эгоизмнен тыс өмір сүреді. Ол жоғары өзіндік бағалаумен ерекшеленеді, басқаларды қабылдай алады, әрекеттерінде тәуелсіз, қарапайым және демократиялық болады, әзілдей алады [7,248 бет]. Өзіндік жетілу түсінігі ,К.Гольдшейн (1939) бойынша, негізгі мотивтер. «Әр түрлі драйвтар сияқты көрінетін- аштық, жыныстық қатынас, билік, жетістік, қызығушылықтардын бәрі- өмірдің басты күшінің көріністері, яғни өзіндік жетілдірудін. Адамның қарны аш кезінде ол тамақ арқылы өзіндік жетіледі; егер ол адам билікке ұмтылса, ол соған жету арқылы жетіледі. Өзіндік жетілу-адам табиғатының шығармашылық тенденциясы. Ол организмді-дамыту мен жақсартуға бағытталған» [12, 228 бет]. Шетелік психологиялық әдебиеттерді талдау тұлғалық өсуге бағыттылық теоретикалық және терминологиялық бағдар арқылы ғана емес, сонымен қоса, зерттеу мақсаты мен психологиялық басқару арқылы жүретіні анықталды. Тұлғалық өсу процессінің құрылымында жиерек келесілері көрсетіледі: 8 Тұлғалық өсуге әсер ететін қарым-қатынастын психологиялық белгілері (Роджерс К.; Сатир В.); 9 Әрекеттену мен өзіндік санада көрінетін тұлғалық өсу эффектілері (Роджер К.; Маслоу А.); 10 Тұлғалық өзгеріске алып келетін топтық және диалогтық процедуралар (Рудестам К.); 11 Тұлғаға тиімсіз дағдылардан айыруға арналған қадамданған психотехнологиялар (Бэндлер Р.; Гринндер Д.); 12 Психологиялық мектептерді талдау кезіңде тұлғалық өсу процессінің құрылымы бір-екеуінде табылды (Фейдимен Дж.; Фрейгер Р.); [6]. Тұлғалық өсу мәселесімен Альфред Адлер (1870-1937) айналасқан. Ол өзіндік келісім бар және біріккен тұлғалық жүйеге кемшілік комплексінен айырылу арқылы келуге болады деген. Тұлғалық өсу мен кемшілік комплексінен айырылу үшін қажет: • Адам өмірінің спецификалық стилін түсіну; • Адамға өзін түсінуге көмектесу; • Әлеуметтік қызығушылықты арттыру[8, 144 бет]. Р.Ассаджолидің көз-қарасы бойынша тұлғалық өсу рухани кризистармен бірге жүреду: • Рухани оянуға әкелетін кризис; • Рухани оянумен келетін кризис; • Рухани оянудан кейін келетін реакция; • Өзгеру процессінің фазалары[9, 452 бет]. Өзін өзгертуге бағытталған ішкі жұмыс, адамның тұлғалық өсуіне жаңа мүмкіндіктер береді. Рухани кризистер сол өсу жолында интегратор рөлі атқарады. Шетел психологтарының Э.Берн, Дж. Бьюджентал, М. Джеймс және Д.Джонгвард, Л. Камерон-Бэндлер, Д. Гордон және М.Лебо, Г. Лецщ, Дж. Райенуотер, Ф.Перлз, К.Руестам, В.Франкпа, И.Ялома және т.б. жұмыстарында «тұлғалық өсу» мәселесі қарастырылады. Кеңес психологтарының (Л.С.Выготский, А.Н.Леонтьев, С.Л.Рубинштей, Б.Г.Ананьев) жұмыстарында тұлғалық өсу термины жеке түсінік ретінде қолданбаса да, осы мәселенің дамуына олардың үлесін атап кету қажет. Көптеген авторлар «тұлғалық өсу» терминінің орнына «өзіндік жетірдіру» терминің қолданады. (Е.В. Андриенко, К.А. Абульханова-Славская, Е.И. Горячева, И.И. Осадчева и др.), «самореализация» (ЛАКоростылева, Д.А.Леонтьев, Р.К.Мамеркулова, О.Ш. Тустови және т.б.), «самосовершенствование» (Н.М. Гаджиева, Л.Ш. Гримак, Ю.М. Орлов), «өзіндік даму» (Г.А. Цукерман, Б.М. Мастеров және т.б.), «самоосуществление» (А.Г. Асмолов), «тұлға жұмысы» (М.Ш. Магомед-Эминов). Бұл терминдер жұмыстарында синоним ретінде қолданылады. Кеңестік психотехникалық практика Н.Р. Битанованың, В.Ю. Большакованың, Ф.Е. Василюканың, И.В. Вачкованың, Н.М. Гаджиеваның, О.В. Немфинскованың, А.С. Пругченкованың, О.К. Романенконың, С.С. Харинаның, Г.А. Цукерманның, Б.М. Мастерованың және т.б. авторлардын жұмыстарында көрінеді [4]. Ф.Е.Василюканың жұмыстарында кризистік жағдайдардың ерекше типологиясы беріледі. Автордың айтуынша сыртқы әсерлер адам өмірінде қандай тікелей және біркелкі салдарға алып кететінің көрсете алмайды. Бір жағдай әр адамға әр түрлі әсер етуі мүмкін. Біреуі үшін оңдай сыртқы әсер терең кризис болса, басқасы үшін ол жеке конфликт түрі немесе шақырылған фрустрация болуы мүмкін [9, 433 бет]. «Өзіндік жетілуге, өзіндік дамуға, өзін-өзі кемелдіндіруге қажеттілік өздігінен адам үшін бағалы болып саналады. Олар тұлғалық жетілудін және оның жетістіктерінің көрсеткіші болып табылады. Сонымен қоса, өзіндік даму адамның ұзақ өмір сүруіне ықпал етеді» - деп жазады Д.Б.Эльконин (1989) [10, 11 бет]. С.Л.Братченко, М.Р. Миронова тұлғалық дамудын мағынасын- «босаңсу, жеке өмірлік жолдағы өзіндік жетілдіру мен маңызды тұлғалық атрибуттарды қабылдау. Толық тұлғалық даму интраперсональдылық интерперсональдылықты баспаған жағдайда ғана мүмкін»[2, 38-46 бб]. Тұлғалық өсудін интраперсональдылық критерийіне келсі шарттар кіреді: 1. Өзін қабылдау; 2. Ішкі күйзеліс тәжірибесіне ашықтық; 3. Өзін түсіну; 4. Жауапкершілік бостаңдық; 5. Біркейлік; 6. Динамикалық; Интерперсаналдылық критерийлеріне: 1. Басқаларды қабылдау; 2. Басқаларды түсіну; 3. Әлеуметтілік; 4. Шығармашылық адаптациялану. Тұлғалық өсу қосындысы: өзін-өзі тану, өзіндік даму, өзіндік жетілу және өзіндік кемелдену. Әдебиеттер: 1. Большая психологическая энциклопедия. – М.: Эксмо, 2007. – С.406 2. Братченко С.Л., Миронова М.Р. Личностный рост и его критерии / Психологические проблемы самореализации личности. СПб., 1997. - С.38 – 46 3. Годфруа Ж. Что такое психология: в 2 – х т. Т.2: Пер. с франц. – М.: Мир, 1992. – С.39 – 40 4. Кузовкин В.В.Психотехнический подход к активизации личностного роста в подготовке офицеров запаса: диссертация …кандидата психологических наук: 19.00.01 Москва, 2003. 239С. 5. Куликов Л.В. Психология личности в трудах отечественных психологов: Хрестоматия. 2 –е изд. – СПб.: Питер, 2009. – С.294 - 295 6. Личностный рост военнослужащих в терапевтической группе | материал из курсовой работы - военная кафедра [Электронный ресурс] http://referat.mirslovarei.com/voennaja-kafedra/9751-lichnostnyj-rost-voennosluzhashhix-v-gruppe.html 7. Новейший психологический словарь / В.Б.Шапарь, В.Е. Россоха, О.В.Шапарь; под общ.ред. В.Б.Шапаря. – Изд. 2 –е - Ростов н /Д.: Феникс, 2006. – С.248 8. Психология личности / Л.Д.Столяренко, С.И.Самыгин. – Ростов н /Д: Феникс, 2009. – С.144 9. Психология личности /под ред. Ю.Б.Гиппенрейтер, А.А.Пузырея, В.В.Архангельской. – М.: АСТ: Астрель, 2009. – С.433 – 452 10. Психология развития личности. Средний возраст, старение, смерть / под ред. А.А.Реана. – М.: АСТ; СПб.: ПРАЙМ – ЕВРОЗНАК, 2007. – С.11 11. Фрейджер, Р., Фейдмен, Д. Личность. Теории, упражнения, эксперименты / Роберт Фрейджер, Джеймс Фейдмен. Пер. с англ. – СПб.: Прайм – ЕВРОЗНАК, 2006. – С.373 – 406 12. Холл, Кэлвин С., Линдсей, Гарднер. Теории личности / Пер.с англ. И.Б.Гриншпун. – 2-е изд. – М.: Психотерапия, 2008. – С.228, С.248 6 дәріс. Тұлғалық өсудінің ең маңызды құндылықтарының (уақыт,күштің ақылға бағытталуы т.б.) ерекшеліктерін зерттеу. Тұлға дамуында кілттік сәттердің бірі ретінде адамның саналы және мотивациялық жүйені бүтін құрастыру арқасында қажеттіліктердің табиғи формадан жоғарғы, адами формаға өтуі болып табылады. Ерекше тұлғалық жаңа құрылымды белгілеу үшін ішкі позиция ұғымы енгізілді. Сыртқы ортаның әсері арқылы ішкі позиция жаңа психикалық қасиеттердің дамуының қозғалғыш күші болып табылады және адамның шынайылыққа, өзіне деген қатынас жүйесін анықтайды: «...даму процесінде баланың өзіндік ішкі дүниесі пайда болады және ол оны шынайы қабылдағандықтан, баланың болашақ дамуының факторы, қайнар көзі ретінде қалыптасады». Ішкі позиция ортадағы мүмкіндіктер және шарттармен байланысты баланың қажеттіліктер жүйесі мен ұмтылысы ерекшеленеді. Бұл идеяны толықтыру бала тұлғасының дамуы материалдары негізінде болды, бірақ Л. И. Божович сонымен қатар ересек кезеңдегі ішкі позицияның болу мүмкіндігін айтты. Лидия Ильинична мотивацияның субъективті жағын, сезімді, әсерленушілікті адамның оның шынайы ортасымен өзара қарым-қатынасының динамикалық аспектісінің көрінісі ретінде оған назар аударды. Ересек кезеңдегі ішкі позиция механизмі бала тұлғасының дамуымен ұқсас қырлары бар, бірақ өзіндік спецификаға ие. Ересек адам іс-әрекеттің әр түрлерін құрумен қатар, өзінің өмірін қарым-қатынастар жүйесі арқылы, өткен, қазіргі, болашақ әрекеттер арқылы қалыптастырады. Осыдан тұлғаның ішкі дүниесі дамуында бүтін регуляцияны іске асыратын механизм пайда болуы керек. Бұл психологияның перспективті практикалық бағыты жаңа феноменологияны, адамның өмірлік дүниесін құрастырудағы заңдылықтарын анықтауды қажет етеді. Осы функционалды механизмді ашып көрсететін тұлғалық құндылықтар феноменін зерттеу болып табылады. Д. А. Леонтьев тұлғалық құндылықтар –мән, мағына құру процесінің негізгі қайнар көзі болып табылатын тұлғаның мәндік сферасының орталық құрылымы деп ұсынды. Ал Л. И. Божович қоғам құндылықтарының табиғи қажеттіліктері жанама түрде адамның өзіндік ниеттенуіне айналады. Ересек адамның тұлғалық құндылықтар жүйесі оның өмірлік мәндік мазмұнды жүйесін көрсетеді: тұлғаның өмірлік кеңістігін құрайтын маңызды объекттер, құбылыстар, қатынастар. Өмірлік дүние динамикасы тұлғаның құндылық мазмұнының субъективті кеңістіктіктік-уақыттылық координаталар бойынша өзгермелі қозғалысы (құндылықтар иерархиясының өзгеруі, жаңа тұлғалық мағынаның пайда болуы). Өмірлік кеңістікті ұйымдастыру механизмі ретінде тұлғалық құндылықтардың барьерлігі-іске асырылуы атты функционалды механизм аталды. Ол маңыздылықтың келісілу және келісілмеу тенденцияларымен анықталады. Келісілу тұлғаның ішкі белсенділігі арқылы маңызды және қолжетімді құндылықтар арасындағы дистанцияны азайтуға ұмтылу. Соған байланысты адам өмірінде іске асыра алатынды – іске асырады, не бар – соны бағалай алады, қолжетімді емес нәрсенің құндылығын төмендетеді. Оны танымал мақалмен бейнелеуге болады: «Лучше синица в руках, чем журавль в небе». Бұл тенденцияның психометрикалық индикаторы іске асыруға болатын индекс болып табылады – құндылықтың маңызды және қолжетімді параметр арасындағы тура корреляционды байланыс. Келісілмеу құндылықтың маңызды және қолжетімді параметр арасындағы түрлі бағытталған өзгергіштігімен байқалады, олардың бірінің жоғарылауы, келесінің төмендеуіне әкеледі: құндылықтың қолжетімділігі оның маңызын төмендетеді, ал құндылықтың қолжетімсіздігі оның маңызын жоғарылатады, соған сәйкес іске асыруға болатын және қолжетімді құндылық бағаланбайды, ал қолжетімсіз құндылық маңызды және бағалы болып көрінеді. Бұл жағдайда «аспандағы тырна» «қолдағы шымшыққа» қарағанда бағалы болады, себебі оған қолы жетпеді, ал қолжетімді нәрсе құндылығын жоғалтады: Сахарада құмды бағалау қиын, Антарктидада мұзды бағалау қиын. Бұл тенденция орыс халық мақалдарында көрініс тапты: «Хорошо там, где нас нет», «Что имеем – не храним, потериявши – плачем». Бұндағы ұмтылыс факторы қолжетімсіздік және оның өзгермелі градиенті болып табылады. Эмпирикалық түрде ол проблемалық индексі (маңыздылық және қолжетімділік параметрінің кері корреляциялық байланысы) және барьер индексі («маңыздылық-қолжетімділік» параметрі арасындағы тура корреляциялық байланыс) арқылы бекітіледі. Келісілу және келісілмеу тенденциясы бір-біріне қарама-қарсы және бірімен бірі тұлғалық құндылықтардың барьерлігі-іске асырылуы континуумын құрады. Осының арқасында тұлғалық құндылық қосымша мағыналық мәнге ие болады. Бір-біріне полярлы тенденциялардың қатынасы тұлғалық құндылықтардың мағыналы профилін құрайды. Құндылық-мәнді зона мазмұны құндылық мазмұның анықтайды, динамикалық құраушы – оның мағыналы типі. Тұлғаның өмірлік кеңістігін құрылымдау заңдылығы тұлға құндылығының іске асыру және қолжетімді тенденция аспектісінде көрініс табады. Бұл механизмнің пайда болуы құндылықтың ерекше табиғи аффективті-интеллектуалды білімдермен пайда болады және олар гипержалпылау болып табылады. Бір жағынан, құндылықтар адамзаттың мәдени-тарихи тәжірибесінің жалпыланған идеялардың спецификалық формасында өмір сүреді. Басқа жағынан, онтогенетикалық даму кезінде оның ұмтылысының негізгі қайнар көзі ретінде бола алады. Құндылықтың жалпылылығына байланысты оның қолжетімділік мен маңыздылық тенденциясына байланысты объективті баға беру қиын. Адамның өмірлік іс әрекеті кезінде оның құндылықтар тенденциясын айқындау мүмкін емес. Осы ерекшелікке сай адамға психотерапевтикалық әсер ету мүмкіндігі бар, Л. Лэнгле айтпақшы, оның тәжірибесі «құндылыққа қол тигізу». Өмірлік кеңістіктің құндылық-мағыналық рельефі жасерекшелік спецификаға назар аудартады. Жеткіншек кезеңдегі барьерлі зонадағы ішкі позиция кеңеюмен, жаулап алумен, әлеуметтік кеңістікті біліп алумен байланысты. Ерте ересек кезіңде ішкі позицияда іске асырушылық болады, орта ересек кезеңде әлеуметтік-мәдени және кәсіби-қызметтік детерминанттан тәуелді түрлі бағытталған динамика болады. Адамның түрлі жасерекшелік кезеңдерде өмірлік кеңістіктің әлеуметтік ситуацияға байланысты өзгеруін көреміз. Жаңа әлеуметтік ситуацияға енген кезде құндылықтың барьерлі мағыналық типі басым болады, ал игерілген шеңберде – іске асырушылық. Бірақ өзекті түрде адам игерілген әлеуметтік жалпылық шеңберінде бола тұрып, одан шығуға дайындалуда, болашақ перспективаға бағдарлану кезінде, жаңа әлеуметтік деңгейге өтуге дайын емес жағдайда тұлғалық құндылықтардың барьерлі және іске асырудың төмендігі әсер етеді. Бұл барьерлік-іске асырушылық конструкт тұлғаның ішкі позияциясының аспекттерін қамтиды деген сөз. Құндылықтардың барьерлігі-іске асырушылығын өзіндік Менді қабылдау немесе қабылдамауды интерпретациялауға болады. Құндылықтың барьерлігі басым болған жағдайда, адам оған қолжетімді қасиеттерді төмен бағалауы, өзінде қолжетімсіз қасиеттерді өте жоғары бағалауы оның өзіндік тұлғалық қасиеттерін толық қабылдамағандықты білдіреді. Ал егер ол қасиеттерді іске асырушылық полюсіне жақындатса, онда адам өзіндік Мен-ді қабылдаған деп айтуға болады. Бұл эмпирикалық түрде жеткіншек кезеңде өмірлік кеңістікті кеңеютуде құндылықты іске асырушылық болады, ал «барлығы қалай болды, солай қалсын» деген ұғыммен барьерлікті анықтаған сәттегі өмірлік таңдау мысалында дәлелденген. Біздің зерттеуімізде Л. И. Божовичтің анықтаған «тұлғаны психологиялық зерттеуде зерттелініп жатқан психикалық құбылыс адамның қоршаған ортамен қарым-қатынасындағы күрделі жүйеде қандай функцияны атқаратындығына назар аудару керек» ережесіне сүйенеміз. Біз алған ақпараттарға байланысты барьерлік-іске асырушылық конструкті тұлғаның өмірлік кеңістікті құрылымдаудың экзистенцианалды механизм жұмысын көрсетеді. Когнитивті стиль тұлғалық ұйымдастырудағы тұрақты индивидуалды әдісретінде алған сәтте, іске асырушылық конструкті политәуелділікпен және эквивалент диапазонының тарлығымен, ал барьерлік – тәуелсіздігімен және эквивалент диапазонының кеңдігімен байланысты. Барьерлік конструкті қорғаным механизмдері – компенсация, регресс, замещениемен байланысты (объекттің өзгеріп отыруы). Іске асырушылық өмірілк кеңістіктің алдағы жақын жоспарлармен байланысты деп нақты айта аламыз. Адам өз өміріне енеді, бөгделерді ескермейді. «Барьерлік» және «іске асырушылық» конструкт тұлғаның бағыттылығы мен өмірдегі стратегияларын іске асырумен байланысты екендігі анықталған. «Іске асырушы» тобында: материалды қамтамасыз етілген өмір, денсаулық тұрады, «барьерлік» топта: достар құндылығы, махаббат, қызығушылық тудыратын жұмыс бар. «Барьерлік» адамды өзінің хронологиялық жасынан үлкен қылып сезіндіреді, «іске асырушы» - жас сезіндіреді. Түрлі мақсаттарды іске асыру, яғни іске асырушылық өмірді саналы қабылдағанда, жауапкершілігі мол болғанда жүреді. Тұлғалық құндылықтардың барьерлік-іске асырушылық конструктін ересек тұлғаның дамуы ретінде қарастуға болады. Ол тұлғаның терең құрылымдарында жүзеге асады. Оның қызметі келесі режим арқылы іске асады: адамның өзін-өзі дамыту мүмкіндігі шектелген жағдайда, адам өзінің мағыналық горизонтын кеңейтеді. Осы режимдердің алмасып отыруы, адам тұлғасының дамуының «ішкі логикасын» көрсетеді. Дерекнама: «Л. И. Божович және тұлғаның замауи психологиясы» жинағы 7 дәріс. Психоаналитикалық бағдарлардағы тұлға теориялары Балалық пен жастық шағы Тұлғаның индивидуалды теориялық концепциясы Ғылыми еңбектері Альфред Адлер (7.02.1870-28.05.1937) — Австрия психологі, психоаналитикалық бағыттың өкілі. Вена педогогикалық институтының (1915 жылы), Колумб университетінің (1929, Нью-Иорк) профессоры. Адлердің психологиялық тұжырымы З. Фрейдтің психоанализміне біршама жақын. “Күйгелек мінез” (1912), “Дара өзгешеліктер психологиясының практикасы мен теориясы” (1920), “Адамтану” (1927жылы), “Өмірдің мән-мағынасы” (1933 жылы) т.б. еңбектерінде Адлер әр адам өзінің туа біткен кемістігін үнемі сезінеді, бұл жәйт оны басқа біреуден өзін артық деп ұғынуға, кемістігінің орнын толтыруға айрықша жұмылдырады, оған өктемдік жүргізуге итермелейді дейтін идеяны уағыздайды. Ол саналылық пен санасыздықтың арасында елеулі шегара жоқ, жан қуаттары бір-бірімен тығыз байланысты, адам ішкі дүниесін түгелдей негізгі мақсатына жету үшін жұмсайды дейді. Адлер өмірлік стиль, түс көру, неврозды зерттеуге елеулі үлес қосты. Отбасындағы әр жастағы балалардың бір-бірімен қарым-қатынасын, олардың жеке басын қалыптастыруда тәрбие тәсілдерінің әсерін зерттеді. Адлер психологиядағы жаңа ағым — жаңафрейдшілдіктің тууына ықпал етті. Фрейдің адам мінезінің қалыптасуында алғашқы бес жыл ерекше орын алады дейтін тұжырымын жақтады. Адлер адам психологияның қалыптасуында шешуші рөл атқаратын тарихи-әлеуметтік факторды есепке алмады. Альфред еврейлік отбасында алты баланың үшіншісі болған. Ол өзінің физикалық әлсіздігімен қүрескен болатын. Альфред өзге балалармен ойнап өз ортасына тез қосатын, бәрімен тез тіл табысып кететін болған. Ол өз достарының арасында отбасында ала алмаған өзіндік сыйласытқ сезімін тапқан. Осының арқасында Адлерде көпшілік ортада өзіндік бағаның жоғары болуы тұлғалық өсуге әсер ететіндігін байқаған. Соның нәтижесінде ол қоршаған ортадағы қоғамның тұлғалық өсуге әсерін анықтаған. Адлер жас кезінде өлімге жақын болған. Адлердің 3 жасында оның ағасы бірге жатқан төсеніште қайтыс болған. Сонымен қатар ол алты жасында пневмониямен ауырған болатын. Семейный врач оны емдеудін шарасын болмайтындығын айтып басқа дәрігер оны тірі алып қалған. Соның нәтижесінде Адлер дәрігер болуды қалаған. Адлер жастық щағында кітаптар көп оқитын болған. Ол көбіне психология, немістің классикалық философияларын оқитын болған. 18 жасында Адлер Венск университетінде медицина бөлімінде оқыды. Ол университетте әлеуметтану мен саясаттану идеяларына назарын бөлген. Сол арада ол өзінің жары орыс студенті Раис Эпштейнді жолықтырған. Оқуының аяғында ол әлеуметтік демократ болған. 1985 жылы Адлер медициналық степенге көтерілген. Ол практиканы офтальмолог болып кейін жалпы медецинаға ауыстырған. Кейінірек ол нервтік системалармен адаптацияға назар аударып неврология мен психиатриямен айналысқан. 1901 жылы Адлер Фрейдтің «Толкование сновидений» кітабын белсенді қорғап шыққан. 1902 жылы Адлер Фрейдтің ең А.Адлер тұлғаның әлеуметтік қызығушылығын қалыптастырды. Оларды жеті бөлікке бөледі: 1. Толымсыз сезім және компенсация ; 2. Жетілуге құштарлық; 3. Өмірлік стилі; 4. Әлеуметтік қызығушылық; 5. «Мен» шығармашылығы; 6. Туылу тәртібі; 7. Фикционды финализм; З. Фрейдпен бірлесе жұмыс жасап жүрген жылдары А.Адлер «толымсыз» мүшені зерттегенде мынадай тероияны дамытты: неге бір адамды бір ауру көбірек мазасыздандырады,неге кейбір ауруды басқаларға қарағанда тез жұқтырады. Оның ойынша, әрбір индивидиумның қандай да бір мүшесі, басқасына қарағанда, әлсіз болады. Сонымен қатар әрбір адамның туылғаннан жетілмей қалған немесе дамымай қалған мүшесі ауруға шалдығады. А.Адлер бойынша, ағзасы әлсіз адамдар жиі жаттығу жасау арқылы конпенсациялауға тырысады, компенсация процесі психологияда орын алады. Сонымен, А.Адлер «толымсыздық кешені» терминін енгізіп, балалық шақтан өзінің бастауын алады. Оның ойынша, барлық балалар толымсыздық сезімін бастан кешіреді, яғни ол – физикалық жетіспеушілік және мүмкіншіліктері мен күш – қуаттың аздығы. Осы толымсыз сезімінің пайда болуы аса басымдыққа жетудегі ұзақ күрестің бастамасы болып табылады. А.Адлер тұжырымдамасы бойынша, аса басымдыққа құштарлану адам өміріндегі негізгі мотивтік күш болып табылады. Адлер қайғы – қасіреттің 3 түрін бөледі: 1. мүшенің толымсыздығы; 2. баланы асырау; 3. ата – ана жағынан балаға теріс қарау; бектеріне көңіл бөлген. Сонымен қатар ол психоанализді қарастырған. Өз заманында Фрейдпен келіспей бөлек жолмен кеткен шәкіртінің бірі – А.Адлер, жеке бас психологиясының негізін қалаушы. Ол Фрейдтің биологиялық теориясына қарсы шыққан. Адлер адамның бойындағы табиғи инстинкттерді емес, қоғамдық сезімді бағалап, оны “қоғамдық сезім” деп атайды. Ол сезім туа біткенімен оны әлеуметтік дамыту керек. Фрейдтің адамды туғанынан агрессивті, оның дамуы биологиялық қажеттіліктермен детерминденеді дегенімен Адлер тіпті келіспейді. Сонымен қатар, Адлер Фрейд айтып кеткен тұлғаны 3 инстанцияға бөлу идеясына да қарсы шығады. Адлердің түсінігі бойынша тұлға құрылымы біртұтас, ал тұлға дамуындағы детерминантылығы – адамның басымдылыққа ұмтылуы. Алайда адамның бәрі оған ұмтылмайды. Дене мүшелері дамуында ақаулар болуы себебінен немесе кейде кішкентай кезінде қолайсыз әлеуметтік жағдайда сәтсіздігіне адам өзінің кемтарлығын сезіне бастайды. Осы тәріздес сезімдерді жою мақсатымен сан алуан компенсация түрлеріне жүгінеді. Адлер бойынша тұлғаның активтілігіне байланысты келесідей тұлға типтері бөліп көрсетеді. 1)Басқарушы тип:Бұл адамдар өзімшіл,қоғамға деген қызығушылығы төмен немесе мүлдем болмайтын адамдар.Олар белсенді,бірақ,әлеуметтік тұрғыда емес.Бұл типтегі адамдарды басқалардың жағдайы қызықтырмайды.Олар айналасындағыларға өз биліктерін жүргізгенді ұнатады.Негізгі өмірлік проблемаларын қастықпен ,антиқоғамдық жағдаймен шешуге тырысады.(норкамандар,құқықбұзушылар,заңбұзушылар). 2)Алушы тип:Бұл адамдар қоршаған әлемге паразиттік көзқараспен қарап,өздерінің қажеттіліктерін басқалардың атынан қанағаттандыруға үйренген адамдар.Оларда әлеуметтік қызығушылығы жоқ,олар мүмкіндігінше басқалардан көп алуға тырысады.Олардың белсенділігі өте жоғары емес,сондықтан олардың басқаларға зиян тигізуі екі талай. 3)Қашушы тип:Бұл типтегі адамдардың әлеуметтік қызығушылығы өте төмен,белсенділігі де әлсіз.Олар өз бастарындағы проблемаларын шешуге еш қауқары жоқ.Олар өмірлік проблемаларын шешуде сәтсіздіке ұшыраудан қорқады.Олар қиыншылықпен сәтсіздікке алып кететін жағдайлардың барлығынан қашуға тырысады. 4)Әлеуметтік пайдалы тип:Бұлар пісіп жетілген толыққанды жетілген тұлға.Олардың бойында әлуметтік қызығушылықпен белсенділіктің жоғары деңгейі тоғысқан.Бұндай адамдар басқа тұлғалардың жағдайына шын көңілден алаңдаушылықпен қарайды. Өмірлік негізгі мәселелерді,яғни,махаббат,достық,жұмыс тағы басқаларды шешу үшін серіктестер керек екендігін жақсы түсінеді.Адамзатқа өз үлесін қосуға құштар жандар. Альфред Адлер 1870 жылы 7 ақпанда Венада дүниеге келген. А.Адлердің ойынша, адам біртұтас ағза ертінде қарастырылады. А. Адлер психологиясының негізгі алғышарты – оның өз теориясына «индивидуалды психология» түсінігін енгізуі (лат. « individum»- бөлінбейтін). Индивидиум дене мен ми арасындағы байланыстың қатынасында да, психикалық өмірлік қатынаста да бөлінбейтін біртұтастықты құрайды. Адлердің негізгі принциптері индивидуалды принципі индивидуалды өмір стилінің бірлігі, бүтіндігі, әлеуметтік қызығушылықтар, қоғамдық сезім, іс - әрекеттің мақсатқа жетудегі бағыныштылығы болып табылады. А. Адлер бойынша, адамдар әрқашан жетуге құштарланады, олар әрқашан алдыға жылжиды, мақсаттарды жүзеге асыруға тырысады. Оның ойынша, барлық адамдар шығармашылық күшке ие және осы шығармашылық күш адамның әрбір тәжірибесіне әсерін тигізеді. Ол әрбір адамды өзін - өзі анықтаушы индивидиум, өз өмірінің сәулетшісі қылады. «Индивидуалды психология» индивидиумды қоғамға қосылған қоғамның бір бөлігі ретінде қарастырады және зерттейді. А.Адлер теориясының басты мақсаты – адамның барлық жүріс – тұрысы әлеуметтік ортада болғандықтан, адам табиғатының мәнін түсіну тек қана әлеуметтік қатынастарды түсінгеннен кейін барып қалыптасатындығын дәлелдеу. З. Фрейдке қарағанда , А.Адлер тұлғаның әлеуметтік қызығушылығын қалыптастырды. Оларды жеті бөлікке бөледі: 1. Толымсыз сезім және компенсация ; 2. Жетілуге құштарлық; 3. Өмірлік стилі; 4. Әлеуметтік қызығушылық; 5. «Мен» шығармашылығы; 6. Туылу тәртібі; 7. Фикционды финализм; З. Фрейдпен бірлесе жұмыс жасап жүрген жылдары А.Адлер «толымсыз» мүшені зерттегенде мынадай тероияны дамытты: неге бір адамды бір ауру көбірек мазасыздандырады,неге кейбір ауруды басқаларға қарағанда тез жұқтырады. Оның ойынша, әрбір индивидиумның қандай да бір мүшесі, басқасына қарағанда, әлсіз болады. Сонымен қатар әрбір адамның туылғаннан жетілмей қалған немесе дамымай қалған мүшесі ауруға шалдығады. А.Адлер бойынша, ағзасы әлсіз адамдар жиі жаттығу жасау арқылы конпенсациялауға тырысады, компенсация процесі психологияда орын алады. Сонымен, А.Адлер «толымсыздық кешені» терминін енгізіп, балалық шақтан өзінің бастауын алады. Оның ойынша, барлық балалар толымсыздық сезімін бастан кешіреді, яғни ол – физикалық жетіспеушілік және мүмкіншіліктері мен күш – қуаттың аздығы. Осы толымсыз сезімінің пайда болуы аса басымдыққа жетудегі ұзақ күрестің бастамасы болып табылады. А.Адлер тұжырымдамасы бойынша, аса басымдыққа құштарлану адам өміріндегі негізгі мотивтік күш болып табылады. Адлер қайғы – қасіреттің 3 түрін бөледі: 1. мүшенің толымсыздығы; 2. баланы асырау; 3. ата – ана жағынан балаға теріс қарау; А.Адлер (1870-1937) Фрейд пен Юнгтен айырмашылығы сол ол адам мотивациясы әлеуметтік оянулармен шарттанады деді, адамдар әуелден-ақ әлеуметтік болып табылады, өздерін басқа адамдармен арақатыстырады, бірлескен әлеуметтік іс-әрекетке қатысады. А.Адлер әлеуметтік қызығулар адамда туа берілген мәнділік деп санады, осы тұрғыдан ол да Фрейд пен Юнг сияқты кейбір көзқарастары биологиялық болып табылады. Адлер психологтардың ойына әлеуметтік өзгерткіштер дегенді салып, әлеуметтік психологияның дамуына негіз салды. Адлердің тағы бір екінші маңызды еңбегі ол тұлға теориясына жоғары персоналданған субъективті жүйе «Креативті Мен» деген ұғымды кіргізді. Үшінші айтқан маңызды жағдайы психоанализден айырмашылығы сол ол адамның уникалды сипаты жайлы айтты. Әрбір адам уникалды қырлар, мотивтер, қызығулар, құндылықтар жүйесі деп қаралды. Адлердің теориясында сексуалдылық минимумға апарылған, адам алдымен әлеуметті жан деп саналды. Тағы бір маңызды айтқан ойы тұлғаның орталығы сана болып табылады, адамдар саналы маңыздылық, мінез-құлық себептерін түсіне алады, адамдарда өзіндік сана болады, әрекетін жоспарлайды, басқарады, психиатр ретінде көп практика жасады. Адлердің концепциясында тұлғада болатын төмендегі жағдайларды көрсетті: фиктивті финализм, басым болуға ұмтылу, толық қанды емес сезімі мен компенсация, әлеуметтік қызығу, өмір стилі, креативті Мен. Адлер зерттеуде қолданған әдістері: туу реті мен тұлға жайлы, ертедегіні еске түсірулер, балалардың бастан кешкендері бойынша сезімдері. Адлердің негізгі теориялық принциптері : 13 Компенсация сезімі 14 Өмір стилі 15 Әлеуметтік қызығушылық 16 Мен шығармашылығы 17 Туылу реті 18 Фикционды финализм Адлердің тұлғалық теориясындағы еңбектеріне «Практика и теория индивидуальной психологии», «Исследование физической неполноценности и её психической компенсации», «Невротическая конституция», «Смысл жизни», «Постижение человеческой природы», «Наука жизни», «Социальный интерес: вызов человечеству», «Образ жизни» жатады. Пайдалынлған әдебиеттер • ↑ Адлер, Альфред — статья из Электронной еврейской энциклопедии • ↑ Пол Феррис. Зигмунд Фрейд • ↑ Элленбергер Г. Ф. Открытие бессознательного. — 2004. • ↑ Фрейджер Р., Фэйдимен Д. «Теории личности…». — 2009. 8 дәріс. Когнитивтік бағдарлардағы тұлға теориялары. Тұлға Отандық психологияда және педагогикада сәнге айналған және кең таралған сөздер " тұлғаның өзін-өзі жүзеге асыруы (самореализация )", "өзін-өзі өзектендіру", " тұлғалық өсу". және т.б. болып табылады. Бұл ойлар өздігінен туындаған жоқ. Біздің тума биологиялық серіктесіміздің өсуін және адамдардың дамуын психологиялық өсу мен даму тенденциясы ажыратып көрсетеді. Бұл тенденцияны адамдардың өзін көрсетуге деген талпынысы, өзін түсінуді қалау және өзінің қабілеттерін толық әлемде жүзеге асыруға деген қажеттіліктен туады деп көптеген психологтар қарастырған болатын. Тұлға теориясы. Классикалық фрейдизм адам табиғатына пессимистік көзқарасты ұстанады, яғни, олардың айтуы бойынша адам табиғаты - жағымсыз-асоциалды және деструктивті. Сондай-ақ адам бұнымен өздігінен күресе алмайды, оны психоаналитиктің көмегімен шешуге болады. Осыған сәйкес, психоанализ шеңберінде, "тұлғалық өсу" түсінігі мүмкін емес және болмайды. В. Франкл мен Дж.Бюдженталдың экзистенциалды бағытында адам бастапқыда мәнге ие болмайды, бірақ оны өзін-өзі қалыптастыру кезінде иеленеді, бұл жерде жағымды өзектенуге кепілдеме берілмейді, бірақ адамның өзіндік бостандығы мен жауапкершілікті таңдауының нәтижесі болып табылады. Бұл ойдың кең тарауы нәтижесінде бихевиористер мен кеңес психологиясының біршама бағыттары осы ойды қолдаған болаты. Бұл бағыттардың ұстанған түсініктері ретінде тұлғаның өсуі емес, дамуын айтсақ болады. Христиандық антропология тұрғысынан қарайтын болсақ, адам табиғатының мәні Адамның күнәхарлануы қалыптан тыс күй болып табылады, ал оның "өздігі (самость)" тұлғалық шама болып табылмайды, бірақ адам мен Құдай арасындағы кедергі ,сонымен қатар , адамдар арасындағы да . Православиелiк оқуға, адам жаны тек жоғарыға ғана ұмтылмайды, күнә жасауға да душар болады, яғни, жанның барлық қозғалыстарын бұрмалай отырып, оны тереңнен жаралайды. НЛБ -да " тұлғалық өсу" түсінігі қолданылмайды. Бұл бағыт тек сәтті техникаларды моделдейді және принципті түрде " адам табиғатында шындығында не жатыр" деген сұраққа жауап беруден қашады. Өз уақытында Макс Отто былай деген: " Адамның терең философиялық қайнар көзі,яғни, оны әрекеттендіріп және қалыптастыратын сенім болып табылады немесе оны сенімнің болмауы. Егер адам адамдарға сенім білдіріп әрекет ететін болса және соның нәтижесінде мәнді нәрсеге қол жеткізе алатынына сенсе, онда ол өз өміріне және әлемге өзінің сенімімен үйлесімді болатын ой қалыптастырар еді. Сенiмнiң жоқтығы тиiстi ұсыныстарды тудырады " (Хорни К., 1993, с. 235). Осылармен қатар адамда - құндылық құрауыштары болады. Бұл аксиомалық ұстаным болып табылады және концептуалды құрылыстардың нақты іргетасы болады. Егер адамдардағы "сену-сенбеу" критерийін психологиялық теорияның негізіне кіргізетін болсақ, онда олар екі топқа бөлінеді: адам табиғатына "сенетіндер" (яғни, гуманистик бағдарланғандар ) және "сенбейтіндер". Әйтседе, осы топтардың ішінен айырмашылықтарды көруге болады, сол себепті оларды тағы да бөліп қарастырсақ: 1. " Сенбейтіндердің" тобында (пессимистер) адам табиғаты жағымсыз-асоциалды және деструктивті және адам бұнымен өзі күресе алмайды деген қатаң позициялар бар ; және табиғи мән адамда былайша айтқанда жоқ және ол бастапқыда сыртқы әсерлерден қалыптасатын бейтарап обьект ретінде көрінеді деген жұмсағырақ позициялар бар. 2. "Сенетіндердің" тобында (оптимистер) радикалды, шартсыз - позитивтi көзқарастар қалыптасқан, бұнда адамның қайырымды және конструктивтiк мәнi тиiстi жағдайларда ашылатын потенциалдың өңiнде салынған; Егер адамның мәнi негативтi болса, онда оны түзеу керек; егер олай болмаса онда оны жасау, қалыптастыру керек және оны адамға салу қажет (бұл екі жағдайда да негізгі бағдар ретінде қоғамның қызығушлықтары орын алады). Егер ол позитивті болатын болса - оған ашылуға көмектесу қажет; егер мән еркiн таңдау арқылыны алса, онда оған осы таңдауды жасауға көмектесу қажет (осы соңғы екі жағдайда адамның өз қызығушылықтары басты бағытқа тұрғызылады). Қорыта келгенде, тұлғалық өсу және өз дегенiн iске асыру гуманистiк психологияның адамға көзқарасының логикалық жалғасы болып табылады және мәні бойынша сенуші емес адамдармен, түзетуші және қалыптастырушы бағыттармен сәйкес емес. Соңғы кездері адам табиғаты мен қалыптасуында мәнге ие бағыттар мыналар болып табылады: • когнитивті психология • Адамгершiлiк потенциалдың дамуы ( the human potential movement) • әйел психологиясы • шығыс идеялары Когнитивті психология Когнитивтiк психология қалай ақыл жұмыс iстейтiнiн талдап, және адамгершiлiк мiнез-құлықтың әр түрлiлiгін және күрделiлiгiн бағалауға мүмкiндiк бередi. Алғашқы когнитивтік психолог Джордж Келли біздің тәжірибемізді интеллектуалды ұғынуды маңызыдық ретінде көрсетті. Адамдар өз өмірі туралы ерте индивидуалды даму этапында мағына құрастырады, кейінірек олар өзін өзгертудің және өзінің әлемге қатынасын өзгертуге болатын көптеген тәсілдердің бар екендігін жиі түсіне , саналай бермейді. Егер біз аздап еркіндік беретін болсақ, біз ойлағандай емес, нақтылық соншалық өзгермйтін болып табылмайды. Адамдар нақтылықты қайта өңдей алады. Келлидің айтуы бойынша адам ылғы өзгеру процесіне, яғни, өзін өзгертуге қатысса, барлық мәселелердің тамыры шешіледі. Келли осының негізінде әрекет теориясын,яғни, тұлғалық өсуге жеткізетін өзгеру мақсатын құратын теорияны жасады. Тұлғаның Шығыстық теориясы. Бұл тенденция психологияның барлық даму тарихымен байланысты, бірақ соңғы кездері ол америкалық және батыс еуропалық интеллектуалды және философиялық болжамдардан кем тәуелді халықаралық зерттеу аймағына айналуда. Бұл шығыстық теориялар Еуропа мен Біріккен Штаттардан айырмашылығы тез көрінетін қоғамдық және жүйелік құндылықтардан құрылған болатын. Осы мәдениетке тән наным және мұраттар адамзат болу деген не екенінің мәнін бізге молайта түсіндірді. 1960 жж. бастап американдықтар бар қызығушылықтарын шығыстық ойларға аудара бастады. Батыс оқуларын көрсететін көптеген кітаптар және уйымдар пайда бола бастады. Батыс адамдарының көбі жаңа құндылықтарды іздеуде , тұлғалық және рухани өсуге талпынды. Шығыс теориялары салмақты тұжырымдамалар мен жеке және рухани дамудың тиiмдi әдiстемелерiнен тұрды. Батыста бұл оқулар практикалық қолдануда, ғылыми зерттеулерде объект болып табылады. Психологияның азиаттық түрінде патологияға аз көңіл аударып, экзистенционалды және трансперсоналды деңгейге басты акцент қояды. Йога, дзэн және суфизмнің жалпы көзі діни тәжірибе мен күнделікті өмір арасындағы қатынасты түсіндіру қажеттілігі болып табылады. Бірінші психологтардың ішінде шайхылар психологтардың ішінен болды, Батыстағы сияты Шығыста да. Олар өздерінің оқушыларының эмоционалды және тұлғалық динамикасын , сонымен қатар рухани қажеттіліктерін түсінгісі келді. Олардың айтуы бойынша біз белгілі моральдық заңдарға сүйеніп өмір сүруіміз керек, себебі адамгершілік регламентациясы өмірге тура және шипа ретінде әсер етеді. Қорыта келгенде, психологияның жан-жақты дамуын зерттеу шығыс ойлауын түсiнуді талап етедi. Карл Юнг: " Шығыс психологияның бiлiмi... батыс психологиясын критикалық және обьективті қарауға негіз болады." Осы жүйелердің барлығы трансперсоналды өсуге немесе тұлғаның эго көлемінің өсуіне назар аударады көңіл аударады. Олар трансперсоналды психологиямен бірге жүреді, яғни, санаға әсер ететін медитацияның немесе басқа да жаттығулардың көмегімен біздің күнделікті өмір шеңберімізден , жеке тәжірибемізден шығып кететін сананың терең күйіне жетуге болады. Батыс психологтарының олардан айырмашылығы сол, өсуді эгоның күшеюі деп көрсетеді: улкен тәуелсіздікке жету, дербестік, өз дегенiн iске асыру , невротикалық процестерден арылу және психиканың саулығы. Әйтсе де, трансперсоналды өсу концециасы және эгоның күшеюі бір-біріне қарама-қарсы емес, олар бір-бірін өзара толықтырып отырады. Адамгершiлiк потенциалдың дамуы Адамгершiлiк потенциалдың дамуы 1950-1960 жж. ең бірінші Калифорниядағы Исален институтында және Мэн штатындағы ұлттық ғылыми лабораторияларда, сондай -ақ Роджерс және Малоу теорияларында туындай бастады. Қазіргі кезде ол кең таралған мәдени феномен ретінде көрінеді. Бұл бөлімде тұлғалық өсуді түсіну белгілі көшбасшы К. Роджерстің " Адамгершiлiк потенциалдың дамуы" концепциясын негізге ал отырып - оның тұлғалық-орталықтанған бағытына сүйенеді. Тұлғаның құрылымы және дамудың деңгейлерi. Жалпылай түрде тұлға - өзіне басқа адамдарды қоса отырып, сыртқы әлеммен және ішкі әлемімен өзінің әрекеттестікте болатын өз өмірінің субьектісі ретіндегі адам. Тұлға тулғананнан биологиялық алғышартар мен өмір сүру барысында пайда болатын әлеуметтік тәжірибені және заттық іс-әрекетті иемдене отырып қалыптасады. Тұлға тұрақты болып табылады, бірақ, бір мезгілде, ол ылғи өзгеріп отыратын ортаға бейімделудің нәтижесіне байланысты өзгереді. Сондықтан биологиялық алғышарттар және индивидуалды тәжірибелер қайталанбайды, сонымен бiрге әр тұлға дара және бiртума болып табылады. Ол адамдағы бүкіл психологиялық қасиеттерді біріктіретін әмбебап құрылымды иемденеді. Әйтседе тұлғаны өзгертуге, түсінуге және зерттеуге болатын жалпы заңдылықтарды иемденеді. Тұлға құрылымыда оның жетілегендігін куәландыратын үш құраманы бөліп көрсетсек болады: 1. Танымдық құрамалар - адамның өзі, басқа және әлем туралы ойларын қосады; Жетілген, сау тұлға былай ерекшеленеді: • тiршiлiк әрекетiнiң белсендi субъектiсi сияқты өзiн бағалайды, еркін таңдау жасай алады және оған өз жауапкершілігін ала алады. • басқа адамдарды тiршiлiк әрекетi процесінің әмбебап және тең қатысушылары ретінде қабылдай алады. • әлемді үнемі өзгеруші ретінде қабылдайды, яғни, өзінің мүмкіндіктерін жүзеге асыру үшін ол әрқашан жаңа және қызықты кеңістік болып табылады. 2. Тұлғаның эмоционалды саулығына: 7. өзінің түйсінулеріне сену және оларды мінез-құлықтың негізі ретінде қарау қабілеттілігі, яғни, бұл дегеніміз әлем қалай елестетесің сондай және адамның дұрыс шешімді қабылдай алуы мен оны жүзеге асыра алатындығына деген сенімділігі болып табылады. 8. өзін және өзгені қабылдау, басқа адамдарға деген шынайы қызығушылық. 9. әлемнің жағымды жағын қабылдауға деген қызығушылық. 10. нақты болған жағдайға сәйкес, күшті оң және тері эмоцияларды уайымдауға қабілеттілік. 3. Мінез-құлық құраушылары өзіне, басқа адамдарға және әлемге деген қатынас әрекеттерінен тұрады. Жетілген сау тұлғада: 5. әрекет өзін-өзі тануға, өзін-өзі дамытуға, жүзеге асыруға бағытталған. 6. басқаларға деген қатынас мінез-құлқы тiлектестiк және олардың тұлғасын құрметтеуге негізделген. 7. Әлемге қатысты мінез-құлық көпшілдікке бағытталған, кейде оның ресурстарын қалпына келтіру және өзінің шығармашылық әрекеті нәтижесінде жүзеге асыру, сондай-ақ өзінде барға ұқыптылықпен қарау. Тұлға құрылымында төрт деңгейді бөліп көрсетуге болады: Бірінші деңгей биологиялық негізді құрайды, яғни, оған психиканың жасерекшелік, жыныстық қасиеті, жүйке жүйесінің тума қасиеті және темперамент кіреді. Бұл деңгей саналы өзін-өзі жетілдіруге және жаттықтыруға көнбейді. Екінші деңгей тұлғаның ұйымдасуына адамның психологиялық процестерінің индивидуалды ерекшеліктерін қосады, яғни, естің, қабылдаудың, түйсіктің, ойлаудың, эмоцияның, қабілеттің индивидуалды пайда болуын қамтиды. Бұл деңгей туа біткен факторларға тәуелді бола отырып, сонымен қатар, индивидуалды тәжірибеден, жаттығудан, дамудан және осы сапалардың жүзеге асунынан тәуелді болады. Үшінші деңгей адамның өмір сүру барысында иемденетін білімдері, дағдылары, әдеттері мен білулері негізінде тұлғаның индивидуалды әлеуметтік тәжірибесін құрайды. Олар әлеуметтік сипатқа ие, оқыту, бірлескен іс-әрекет процесінде қалыптасады және осыған сәйкес мақсатқа бағытталған жаттығудың көмегімен өзгере алады. Төртінші тұлғаның жоғарғы деңгейі, iшкi өзек (стержень), оның құндылық бағыттарын құрайды. Құндылық бағдардың ең қарапайым анықтамасы - жақсы туралы мінсіз ойлар. Құндылық бағдар адамның өзіне және әлемге деген жалпы бағытын анықтайды, оған мағына береді. Құндылық бағдарлар адамның тұрақты елігу жүйелеріне , идеалдарына және көзқарастарына, сонымен қатар сенімдеріне, дүниетанымына, өзін-өзі бағалауына, мінез ерекшеліктеріне әсер етеді. Құндылық бағдарлар адамның барлық өмір тәжірибесі негізінде қалыптасады. Адамның қоғамдағы мінез-құлы стихиялы түрде болмайды, ол белгілі бір әлеуметтік рөлдер негізінде болады. Рөлдер - басқа адамдармен қатынас кжүйесіндегі тұрақты орын болып табылады ( мысалы: студент, оқытушы, әйел, сатып алушы және т.б.). Мысалы, дәрігер өзінің бөлмесінде пациентті өзі туралы айтуға, шешінуге шақыра алады және т.б. Бірақ ол осының негізінде ақ халат киіп, өзін дәрігер қызметкеріне лайықты түзу ұстау керек. Одан пациентке деген назар аудару күтіледі және жеткілікті дәрежеде кәсібибілім деңгейінің жоғары болуы талап етіледі. Дәл осы адам жұмыстан кейін дүкенге кіріп сатып алушының рөлінде болып, мүлде басқа құқықтарды иемдене алады. Тұлға бітістері индивидумның әрекетін құрайды. Тұлғаның әр бітісі басқаларға қатысты тәуелсіз болады. Бір және сол адам әртүрлі жағдайларда пайда болатын оқиғаларға айланысты қарама-қарсы бітісті иемденуі мүмкін. Мысалы, адам жақындарына қайырымды, жұмсақ болып, ал басқа адамдарға қатал әрі дөрекі болуы мүмкін. Сонымен қатар осылармен байланысты адамның мінезі қалыптасады. Мінез іс-әрекеттің әртүрлілігінде пайда болады, адамның бүкіл өмір бойымен анықталады және қалыптасады. Ересек адамның мінезі әбден орнықты. Оны тренингтің көмегімен айтарлықтай өзгерту қиын. Бірақ адамды үйретуге болады, біріншіден - өз мінез бітісін сезіну, екіншіден - жағдайды талдау және көрсету немесе оның белгілі бітісін сақтау, яғни, мінез-құлықты бейделген ретінде жасау. МЕН - бейнесі. Бақылау мен тестілеу тұлға туралы обьективті көзқарас қалыптастырады. Адам үшін өзінің өзіне деген көзқарасы маңызды болып табылады, әсіресе, ол өзінің бітісін нашар ажырататын жас адам болатын болса. Өзін-өзі саналау - адамның өзін , өзінің қызығушылықтарын, құндылықтары мен мінез-құлық мотивтерін тұлға ретінде бағалауы. Өзін-өзі саналаудың дамуы - бұл тұлғалық өсу тренингінің міндеттерінің бірі болып табылады. Өзін-өзі саналаудың негізінде адамда " Мен - бейнесі" қалыптасады ( Мен - концепция) - яғни, индивид өзін қалай көреді және қалай көргісі келеді. " Мен - бейне " негізінде адам өзін сырқы әлемнен және басқа адамдардан ажырата алады. Сонымен қатар, " Мен - бейнеге "өзінің мімкіндіктері мен өзін тұлға ретінде бағалауы кіреді. " Мен - бейне " адекватты болуы мүмкін (шынайылыққа сәйкес келетін) немесе бұрмаланған, яғни, ол адамды анықтау қиынға соғатын. Қандайма жағдай болмасын адам өзінің " Мен - бейнесінің " тұрақтылығына ұмтылады. Адам егер өзі туралы айтылғандарды оның қиялындағы " Мен бейнесіне" сәйкес келмесе оны жалған ақпарат деп есептеп, мән бермеуге тырысады. "Мен бейнесінің" адам өмірінде маңызды орын алуы себебі, ол оның ішкі әлемінің орталығы болып табылады, өзінің мінез-құлқын жоспарлайтын, барлық қоршаған әлемді бағалайтын және қабылдайтын адамның "бастапқы нүктесі" болып табылады. Мысалы, жақсы белгілі нәрсе, бір адам үшін ылғы бір түс "ашық және көңілді " болуы мүмкін, ал басқа біреу үшін ол " iш пыстыратын - бұлыңғыр"; сүйікті музыканың дыбысы сіз үшін тыныш болуы мүмкін, ал ол музыканы ұнатпайтын адам үшін оның дыбысы өте қатты болуы мумкін; бір немесе басқа оқиға жақсы немесе жаман деп бағалануы мумкін, өйткенің оның бағалануы ададарға пайдалы немесе зиянды болуынан болып табылады және т.б. "Обьективті пікір" әдеттегідей миф және адасу болып табылады. Адамның кез келген пікірі оның " Мен - концепциясы" арқылы ұйғарылады. "Мен - бейне" тұтастай өзіне үш негізгі өлшемді қосады: нақты «Мен» (дәл қазіргі сәтте адам өзін қалай көреді), қалау "Мен" ( өзін қалай көргісі келеді), ұсынылатын «Мен» ( өзін басқаларға қалай көрсетеді). Осы үш өлшемде тұлғада болады және оның тұтастылығы мен дамуын қамтиды. "Мен бейненің" жеткілікті тұрақтылығана қарамастан, өмір ағысы бойынша ол тұрақты болып қалмайды. Оның қалыптасуы, дамуы және өзгерісі оның ішкі себептерімен байланысты болуы мүмкін, сондай-ақ әлеуметтік ортаның сыртқы әсерінен де. Ішкі фактор - адамның өзін-өзі дамытуға ұмтылуы. Өзін-өзі дамыту - өзін тұлға ретінде жүзеге асыруға тырысатын аданың саналы іс-әрекеті. Ол анық өмірлік саналы мақсаттарды, идеалдарды және тұлғалық бағдарларды жорамалдайды.